"دولت – ملت" و "هویت ملی"

اومود اورمولو

در نظر گرفتن دولت و "ملت" باهم در کنار توسعه دولت مدرن یکی از مهمترین تغییرات ذهنی و ساختاری بود، بر اساس نظریات هابرماس ادغام واژه‌های "دولت" و "ملت" به صورت "دولت- ملت" از اواخر قرن ۱۸ آغاز می‌گردد. هیتر نیز رخت بربستن "ملت" از مفهوم ملی و پیوند آن به همراه "دولت" و سپس توسعه آن را از اواخر قرن ۱۸ میلادی معرفی می‌کند. پیوند ملت با دولت پس از ایجاد وابستگی ظاهری "ملت" از سوی دولت را معنا بخشید، "ملتی" که تا قبل از آن دربرگیرنده جمعیتی بیش نبود و دولت مدرن در این پروسه با ایجاد وابستگی سبب بوجود آمدن ملت تحت قالب سیاسی مشخص تعریف شده‌ای گردید.

کسب هویت برای ملت یکی از اساسی‌ترین ملزومات دولت- ملت بود، دولتها طی پروسه‌ی مدرن شدن هر چقدر هم دارای یکپارچگی اداری و جغرافیائی که تا قبل از آن صاحبش نبودند گردیدند ولی بازهم کافی به نظر نمی رسید و برای اتمام و گارانتی نمودن پروژه یکپارچگی جغرافیائی و اداری لزوم یکپارچگی فرهنگی احساس می‌گردید. بدین صورت بود که دولت مدرن بخش بزرگی از انرژی و امکاناتش را برای طرد عایدات محلی جامعه و ساخت سمبولهای ملی صرف نمود تا با استفاده ابزاری از این سمبولها هموژن‌سازی فرهنگی را تاسیس نماید.

زدودن تمامی تفاوتهای ائتنیکی، دینی، زبانی و ساخت و ساز پیوسته بر روی تفکر "وحدت" جهت ایجاد جامعه‌ای یکپارچه یکی از مهمترین و اولیه‌ترین اهداف دولت- ملت بود، تفکر ملی‌گرائی نیز در پروسه‌ی ایجاد ملتی با هویت سیاسی تعریف شده از سوی دولت بکار بسته شد. برای مثال ملی‌گرائی در اروپا به‌ صورت ارگانیزه شدن دولت- ملت آغاز گردیده و در اواخر قرن ۱۸ میلادی به عنوان ایدئولوژی سیاسی مطرح گردید. 

ایدئولوژی ملی‌گرائی دارای یک سری پیشنهادات مرکزی می‌باشد که اسمیت آنها را به ۴ مورد تقسم بندی می نماید:

۱-  ادعائی مبتنی بر تقسیم ملتها به فردیتی بر اساس تاریخ و سرنوشت، 

۲- ملت منبع اقتدار سیاسی و اجتماعی بوده و صداقت وابستگی و پیوند با ملت برتر از دیگر پیوندهاست،

۳-  اگر انسانها خواهان آزادی‌اند، ‌می‌باید با یک ملتی همسان‌ گردند،

۴-  برای تاسیس صلح و آزادی در دنیا باید تمامی ملتها در امنیت و آزادی به سر برند.

با توجه به بندهای یاد شده ملی‌گرائی سبب تولید مفاهیم "وحدت ملی، وحدت هویتی، برادری" گردیده و تا جائیکه امکان داشت سبب نشر مفاهیم یاد شده در افکار عمومی می‌گردد.

هدف ایدئولوژی ملی‌گرائی حفظ یکپارچگی دولت، علارغم تمامی تفاوتها ایجاد یکپارچگی و اقتصاد مدرن می‌باشد که تمامی امکانات دولت نیز برای اهداف مذکور بکار بسته می‌شود. اوردوهای بزرگ تاسیس شده و سیستم مالیات مستقیم نیز به یکی از منابع اصلی مادی دولت مدل می گردد، سراهای‌ نظامی و آموزشی سعی در جذب قسمت عمده جامعه در درون سیستم را بر عهده می‌گیرند. در موضوعات زبان، هنر، تاریخ و آداب روزمره رسمی ایجاد گردیده و یا سننی برگزیده میشود و رسم مذکور بر دیگر رسوم برتری قابل محسوسی می‌یابد. ایجاد نهادهای آموزشی ملی، ایجاد زبانهای استاندارد، کمک به تاسیس موزه‌ها و نمایشگاه‌هائی که در برگیرنده ایدئولوژی رسمی دولت می باشند برای تولید فرهنگ ملی بکار بسته میشود در عین حال سمبولها، رسوم، پرچم و مارشهای ملی نیز ایجاد می گردد.

در پروسه زدودن هویتهای محلی و هموژن‌سازی در جهت هویت ملی طبقه حاکم و فرهنگ حاکم اهمیت و نقش بسزائی ایفا نموده است. آگاهی ملی از سوی برگزیده‌شده‌گان و کانالهای متفاوت به مردم منتقل می‌گردد و خواستی که از انسانهای معمولی جهت ملت‌شوندگی طلب می‌گردد همسا‌ن‌سازی و تناسب با طیف و فرهنگ حاکم می باشد. در این حین کاربرد ملی‌گرائی جهت یکپارچگی دولت و ایجاد "هویتی بالادست" فرای خانوداه، جمعیت، عشیرت و عدم مانع شدن در برابر این پروسه خواسته می ‌شود. 

تصویر ذهنی که از هویت "ایرانی"، "هویت ملی"، "ایران" در جغرافیای ایران شبیه‌سازی گردیده بیش از آنکه برآیند پروسه طبیعی تاریخ که از اجداد ملل موجود در جغرافیای یاد شده به ارث برده‌ شده باشد ساخته و پرداخته گروهی از شبه‌روشنفکران است که توسط سیستم آموزشی اجباری دوران رضاشاه و محمد رضا شاه درونی سازی گردیده و به گروه‌های ائتنیکی ساکن ایران القاء و تحمیل گردیده است. منطق عمومی و حاکم دولت – ملت در ایران به مانند دیگر نمونه‌ها قبل از هر موردی منطق استعمارگر بوده و نژادپرستی و تک‌تیپ‌سازی جزئی از اساسی‌ترین پایه‌های دولت- ملت در ایران به شمار می‌آید، در دیگر سو برای موفقیت و تحقق مستعمره‌سازی داخلی، ارائه و ترویج نژادپرستی و تک‌تیپ‌سازی دولت – ملت نیز با دو شیوه "ائتنوساید" و "ژنوساید" بکار بسته شده است.

دیل

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

دیل، گره‌ک بیرئی، گره‌ک توْپلۇم آچیسیندان ته‌مه‌ل قایناق نؤقطه‌لریندن بیری، بلکه اه‌ن اؤنملیسیدیر. چۆنکۆ دیل، هم بیرئیین کیملییینین بیچیملنمه‌سینده اه‌ن اؤنملی روْللاردان بیرینه صاحیبدیر، هم ده توْپلۇمسال بۆتۆنلشمه‌نین - اوْلۇملۇ یا دا اوْلۇمسۇز یؤنده- بیچیملنمه‌سینده اؤنملی ایشلئولر اۆستله‌نیر. اینسانلیق تاریخینده دیلین سیاسی آماجلارلا قۇللانیلماسینا آنجاق چاغداش زامانلاردا راستلانماقدادیر. دیلین سیاستین قوْنۇسۇ و آماجی اوْلماسی، میللییتچیلیک دوْغۇشۇنا قوْشۇتدۇر. دیلین داشیدیغی اؤنم ندنیله، میللییتچی ایدئوْلوْژی، قامۇسال آلانی تاساریملاماق آماجیلا دیله مۆداخیله‌لر ائتمیشدیر.

میللییتچیلیک و اوْنۇن دئولت موْدلی اوْلان اۇلۇس- دئولت، دیلده بیرلییه اؤزه‌ل بیر اؤنم وئره‌ر. دیلین ایکی باسقین وۇرقۇسۇ واردیر: بیر کز دیل، هر شئیدن اؤنجه بیر سیمگه‌دیر؛ میللت قۇرغۇسۇنداکی اوْرتاق کیملییین سیمگه‌سیدیر. "بیز" اوْلما بیلینجینین سیمگه‌سیدیر. اۇلۇس- دئولتین "بیز" اوْلما بیلینجینین توْپلۇمدا یئر ائتمه‌سی، آنجاق اؤلکه ایچینده تک بیر دیلین دانیشیلماسیلا اوْلاسی قیلینابیلر. فرقلی "یئره‌ل" دیللری دانیشان ایسانلار عئینی "اۇلۇسال" دیلی دانیشمایا و آنلامایا باشلادیقلاریندا، میللییتچیلییین شعارلاری توْپلۇمسال سینیفلاردا داها تئز یئرله‌شر. سئچکینلرین و سیرادان اینسانلارین عئینی دیلی قۇللانمالاری، بۇ بؤلۆملرین گه‌نه‌ل اؤزلم و دۇیقۇلار چئوره‌سینده کیلیدله‌نیب یبر آرایا گلمه‌لرینی و گره‌کدییینده عئینی آماج اۆچۆن بیرلیکده حرکت ائتمه‌لرینی ساغلار. دیل بیرلییی ساده‌جه سیاسی و اکینجسه‌ل بیر اؤنم داشیماز، عئینی زاماندا ایقتیصادی و اۇیقۇلامالی بیر گره‌کسینیمه ده قارشیلیق گلیر. چۆنکۆ اؤلکه ایچینده اۇلۇسال بیر ایقتیصادین اوْلۇشماسی و وارلیغینی دوام ائتدیریلمه‌سی اۆچۆن اؤلکه چاپیندا عئینی دیلین کئچرلی اوْلماسینا احتیاج واردیر.

ایکینجیسی، دیل بیر آراجدیر؛ فرقلی ائتنیک کیملییه و دیله صاحیب اوْلان، آنجاق عئینی "اۇلۇس"دان اوْلدۇقلاری وارساییلان نۆفۇسۇ دئییشدیرمه‌نین و دؤنۆشدۆرمه‌نین آراجیدیر. بۇ آراجین قۇللانیمینین ائتگینلییی و یایقینلیغی آرتدیقجا، فرقلیلیکلرین تؤرپۆلنمه‌سی و بۇنا قارشین میللییتچیلیک ایلکه‌لرینی ته‌مه‌ل آلان ایستاندارد بیر دیلین و اکینجین اۆره‌تیمی(و یئنی‌دن اۆره‌تیمی) قاچینیلماز اوْلۇر. ایلک دؤنم اۇلۇس- دئولتلرده یۇردداشلیق ایله دیل آراسیندا بیر باغلانتی قۇرۇلمۇشدۇ. یۇردداشلیق ایله میللییتچیلییین اوْرتاق بیر دیل اۆزریندن بیربیرینه باغلانماسینین یئتگین بیر آنلاتیمینی جان استۇرات میلده تاپماق اوْلاسیدیر:

"فرقلی میللییتلردن اوْلۇشان بیر اؤلکه‌ده اؤزگۆر قۇرۇملارین وار اوْلماسی هارداسا اوْلاناقسیزدیر. یۇردداشلیق دۇیقۇسۇندان یوْخسۇن اینسانلار آراسیندا، اؤزه‌للیکله ده فرقلی دیللرده اوْخۇر و دانیشیرلارسا، تمثیلی بیر حؤکۇمتین اوْلۇشماسی اۆچۆن گر‌ه‌کلی بیر پارچا بیر قامۇاوْیۇ اوْلۇشماز."

میلین بۇ سؤزلری یازدیغی دؤنمده اۆچ بۆیۆک آورۇپا اؤلکه‌سینده بیر دیل بیرلییی سؤز قوْنۇسۇ دئییلدی و اؤلکه دۆزئیینده چوْخ فرقلی دیللر دانیشیلیردی. ایتالیا سیاسی بیرلییینی گرچکلشدیردییینده اؤلکه‌نین ساده‌جه یۆزده 2’سینین ایتالیانجا دانیشدیغی تخمین ائدیلیردی. فرانسادا 1789’دا نۆفۇسۇن یاریسینین تک کلمه بیله فرانسیزجا دانیشمادیغینا یؤنه‌لیک وئریلر وار اوْلماقدادیر. ائله کی، 1794’ده قامۇ گۆونلییی آلت قۇرۇلۇ اۆیه‌لریندن باریر، بۇ جان سیخیجی دۇرۇمدان آشاغیداکی سؤزلرله شیکایت ائدیردی:

"یۇردداشلار! اؤزگۆر بیر خالقین دیلی هرکس اۆچۆن تک و عئینی اوْلمالیدیر... ائله‌ گؤردۆک کی، باس- برتوْن دئییلن باسک لهجه‌سی، آلمان و ایتالیان دیللری، باغنازلیق و باتیلی اینانجین ائگه‌منیلییینی سۆره‌کلی قیلمیش... دئوریمین دوْققۇز باخانلیغا نۆفۇذۇنۇ انگلله‌میش و فرانسانین دۆشمنلرینه یارامیشدیر... فرانسیز دیلینی اؤیرته‌رک بۇ کشیشلر ایمپراتوْرلۇغۇنۇ اوْرتادان قالدیرین... یۇردداشلاری اۇلۇسال دیللریندن خبرسیز بیراخماق وطنه خیانتدیر." 

عئینی دؤنمده آلمان ایمپراتوْرلۇغۇ دا له، فرانسیز و دان دیلینی دانیشانلاری آلمانلاشدیرما سیاستی گۆدۆردۆ. آلمانیانین بیرلییه اۇلاشدیغی سیرادا آلمانجا دانیشانلارین یۆزده 17 اوْرانیندا اوْلدۇغۇ تخمین ائدیلیر. اریک‌جان ارنست هابسبام، آلمانلارین و ایتالیانلارین دیله باشقا اۇلۇس- دئولتلرین داها بۆیۆک بیر آنلام بیچدیکلرینی ایفاده ائدر. اوْنا گؤره، آلمانلار و ایتالیانلار اؤز میللی دیللرینه- اؤرنه‌یین اینیگلیزجه اوْخۇیۇب یازانلارین اینگیلیزجه‌یه وئردیکلری اؤنمدن- چوْخ داها بۆیۆک بیر دیر وئریردیلر: "آلمان و ایتالیان لیبرال اوْرتا سینیفلارین گؤزۆنده دیل، بیرلشیک بیر میللی دئولتین یارادیلماسیندا ته‌مه‌ل اؤنمده بیر قانیت ساغلاییردی."

دیلین هم بیر سیمگه هم ده بیر آراج اوْلماسی ندنیله هر اۇلۇس- دئولت، توْپلۇمسال دؤنۆشۆمۆن آرزۇلانان تکچی- ایستاندارد دوْغرۇلتۇدا سیرائتمه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن دیله قاریشیر. دیل یؤنه‌تیلیر، یؤنلندیریلیر و حتی یئنی‌دن یارادیلیر. هرکسین بۇ اۇلۇسال دیلی دانیشماسی اۆچۆن چئشیدلی مئکانیزملره باش‌وۇرۇرلار. بۇ مئیداندا بۆتۆن دئولت چالیشمالارینین تک دیلدن یۆرۆتۆلمه‌سینه باشلانیر و اؤلکه ایچینده فرقلی دیلی دانیشانلارا سئچیلمیش اوْلان دیل دایاتیلیر. 

گره‌ک "دۇرۇم پلانلاماسی" گره‌ک ده "کوْرپۇس تاسارلاماسی" یوْلۇیلا هم فرقلی دیللر آراسیندا ایلیشگیلر بلیرله‌نیر هم ده دیل ایچی دۆزه‌نلمه‌لر یئنی باشدان یاپیلیر. بئله‌لیکله دیل‌بیلگیسینین قۇراللاری بلیرله‌نر، کلمه داغارجیغینا اۇلۇسال بیر نیته‌لیک و ایچه‌ریک قازاندیریلیر. بعضی دیللرین، بلیرلی کلمه‌لرین و قاوراملارین یاساقلانماسی یوْلۇنا گئدیلیرکن، سئچیلمیش اوْلان دیلین قوْرۇنماسی و گلیشدیریلمه‌سی اۆچۆن بیلیمسه‌ل چالیشمالار یاپیلیر، قۇرۇملار اوْلۇشدۇرۇلۇر. بۆتۆن بۇ اۇیقۇلامالار، اۇلۇس- دئولت نۆفۇسۇ دؤنۆشدۆرمه تاساریسی قوْشۇت اوْلاراق گلیشمیشدیر.

دیل، میللییتچیلییینین قامۇسال آلانی بیچیملندیرمک آماجییلا همیشه مۆداخیله‌ده بۇلۇندۇغۇ و یؤنه‌تدییی بیر اکینجسه‌ل اؤیه اوْلدۇ. اۇلۇس قۇرغۇسۇندا دیل بیر یاندان اوْرتاق کیملییین و "بیزلیک" بیلینجینین بیر گؤسترگه‌سی و قانیتی ساییلدی؛ باشقا یاندان ایسه بۇ قۇرغۇنۇن سیاسی اۇیقۇلامایا تؤکۆلدۇیۇ دۇرۇملاردا اۇلۇس- دئولته منسۇب نۆفۇسۇ دؤنۆشۆدۆرمک یوْلۇندا اصلی آراج اوْلاراق قۇللانیلدی.

ایلگیلی یازیلار: 

اۇلۇس- دئولت، ائییتیم و دیل

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک" 

اۇلۇس یارادما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

توْپلۇم(Toplum)=جامعه

آچی(Açı)= زاویه

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

قایناق(Qaynaq)= منبع

اؤنملی(Önəmli)= مهم

بیرئی(Birey)= فرد

کیملیک(Kimlik)=هویت

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بۆتۆنلشمه(Bütünləşmə)=یکپارچه‌سازی

اۏلۇملۇ(Olumlu)= مثبت

اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی

یؤن(Yön)= جهت

ایشلئو(İşlev)=کاربرد

اۆستلنمک(Üstlənmək)= بر عهده گرفتن

آماج(Amac)= هدف

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

قۏشۇت(Qoşut)= پارالل

داشیماق(Daşımaq)=حمل، نقل

قامۇسال(Qamusal)=اجتماعی

آلان(Alan)=سطح

تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اؤزه‌ل(Özəl)= خاص،ویژه

باسقین(Basqın)= غالب

وۇرغۇ(Vurğu)=تاکید

کز(Kəz)= دفعه

سیمگه(Simgə)= سمبل

قۇرغۇ(Qurğu)=تخیل، انتزاع

اوْرتاق(Ortaq)=مشترک

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

سینیف(Sınıf)=طبقه

سوچکین(Seçkin)=گزیده

سیرادان(Sıradan)=معمولی

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اؤزلم(Özləm)= حسرت

دۇیقۇ(Duyqu)=احساس

چئوره(Çevrə)=محیط

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۇیقۇلامالی(Uyqulamalı)= عملی

گره‌کسینیم(Gərəksinim)= نیاز

قارشیلیق(Qarşılıq)=مقابله

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل‌گیری

آراج(Arac)= ابزار، واسط

وارساییم(Varsayım)= فرضیه

ائتگینلیک(Etginlik)=فعالیت

یایقین(Yayqın)= رایج

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

قاچینیلماز(Qaçınılmaz)=اجتناب‌ناپذیر

دؤنم(Dönəm)=مدت

یۇردداشلیق(Yurddaşlıq)= شهروندی

باغلانتی(Bağlantı)= پیوند

یئتگین(Yetgin)= مکمل، کامل

آنلاتیم(Anlatım)=افاده، بیان

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد

اوْلاناقسیز(Olanaqsız)=غیرممکن

یۏخسۇن(Yoxsun)= محروم

قامۇاۏیۇ(Qamuoyu)= افکار عمومی

دۆزئی(Düzey)= سطح

بیرلیک(Birlik)=وحدت

وئری(Veri)= اطلاعات

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

اۆیه(Üyə)= عضو

باغنازلیق(Bağnazlıq)= تعصب

باتی(Batı)= غرب

اینانج(İnanc)= باور

ائگه‌منلیک(Egemənlik)= حاکمیت

سۆره‌کلی(Sürəkli)= مداوم

دئوریم(Devrim)= انقلاب

قانیت(Qanıt)= دلیل

یؤنتمک(Yönətmək)=اداره کردن

یؤنلندیرمک(Yönləndirmək)=هدایت کردن

چئشیدلی(Çeşidli)=مختلف، متنوع

یۆرۆتۆلمک(Yürütülmək)= به اجراء گذاشتن

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

دۆزه‌نلمه(Düzənləmə)=تنظیم

 دیل‌بیگلیسی(Dilbilgisi)= دستور زبان

قۇرال(Qural)= قاعده

داغارجیق(Dağarcıq)= انبان

نیته‌لیک(Nitəlik)= کیفیت، وصف

ایچه‌ریک(İçərik)= محتوا

قاورام(Qavram)= مفهوم

یاساق(Yasaq)= ممنوع

قۏرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن

گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه

بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی

گؤسترگه(Göstərgə)= اشارت

اۇلۇس یاراتما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

1800’لاردان باشلایاراق، تی‌لینین "ساپتالانمیش دئولت" دئدییی بیر گۆجۆ داشییان مرکزی بیر قۇرۇلۇش طرفیندن یۆرۆتۆلن اۇلۇسلاشما سۆره‌جی، اۇلۇسۇن دوْغال بیر اوْلۇشۇم دئییل، ترسینه قۇرغۇلانان و یارانان بیر یاپی اوْلدۇغۇنا ایشارت ائدر. آرالاریندا فرقلیلیکلر وار اوْلان و گؤوشک باغلارلا بیربیرینه باغلانمیش توْپلۇلۇقلاردان بیر "بیرلیک" اوْلۇشدۇرماق اۆچۆن "اۇلۇس"ۇن خیال ائدیلمه‌سی و یارادیلماسی گره‌کیر.

میللییتچیلیک بیر اۇلۇس یارادماق اؤیرتیسیدیر. میللییتچیلییه گؤره، سیاسال یؤنه‌تیمین دوْغال و ا‌ه‌ن اۇیقۇن توْپلۇمسال بیریمی اۇلۇسدۇر و هر اۇلۇس دا اؤز گلجه‌یینی بلیرلمه حاققینا صاحیبدیر. بیر باشقا آنلاتیملا، سیاسال هؤرگۆتلنمه‌نین اۆلکۆ بیچیمی اۇلۇس- دئولتدیر و هر ائگه‌من دئولتین ده تک بیر اۇلۇسۇ اوْلمالیدیر. بۇ ندنله، هر میللییتچیلیک بیر اۇلۇس تانیمینا احتیاج دۇیار. نه وار کی، گرچکده هارادا و نه زامان بیر اۇلۇسۇن وار اوْلدۇغۇنۇ کسین بیر بیچیمده اوْرتایا قوْیاجاق نسنه‌ل بیر اؤلچۆت وار اوْلمادیغیندان هرکس طرفیندن قبۇل ائدیله‌بیله‌جک بیر اۇلۇس تانیمینا اۇلاشماق دا سوْن درجه گۆجدۆر. بۇ دۇرۇمدا میللییتچی ایدئوْلوْژیده اۇلۇس، گه‌نه‌للیکله "اوْرتاق بیر اکینج" و "دیل"ه قایناقلا تانیملانار. آیریجا تاریخ، گه‌له‌نکلر، دین و ائتنیسیته کیمی اؤیه‌لرین اوْرتاقلیغی ویا پایلاشیلماسی دا اۇلۇس اوْلمانین ایشارتی ساییلار. میللییتچیلیک، بۆتۆن بۇ اؤیه‌لری اوْرتاق بیر ایلیشگینلیک دۇیقۇسۇ یارادیلماسینی ساغلایان آراجلار اوْلاراق دیرلندیریر و دئولت دستکلی مئکانیزملرین یاردیمییلا آماجا اۇیقۇن بیر بیچیمده ایشلر و اۇلۇسال کیملیکلری بیلینجلی اوْلاراق یاراتمایا چالیشار. بۇنا میللت اوْلۇشدۇرما / اۇلۇس یاراتما تاریخسه‌ل سۆره‌ج ایچه‌ریسینده اۇلۇس اوْلۇشدۇرما دئنه‌ییملری اینجه‌لندییینده، بۆتۆن دئولتلرین اۇلۇسۇ قۇرغۇلار و قۇرارکن بنزر آراجلاردان قۇللاندیغی گؤرۆلۆر. بۇنلاردان – بۇ چالیشمانین قوْنۇسۇنۇ اوْلۇشدۇران- دیل و ائییتیم بۆیۆک بیر اؤنه‌می داشیر.

ایلگیلی یازیلار:

اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی  

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک"

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

ساپتاما(Saptama)= تثبیت

قۇرۇلۇش(Quruluş)=تاسیس

اۇلۇس(Ulus)= ملت

دوْغال(Doğal)= طبیعی

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل گیری

قۇرغۇلاماق(Qurğulamaq)= طراحی کردن

یاپی(Yapı)= ساختار

گؤوشک(Gövşək)= شل 

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

اؤیرتی(Öyrəti)= دکترین، تز

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت، اداره

اۇیقۇن(Uyqun)= مناسب

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بیریم(Birim)= واحد

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

اۆلکۆ(Ülkü)= ایده‌آل

بیچیم(Biçim)= فرم، شکل

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

گرچک(Gərçək)=حقیقت

کسین(Kəsin)= قطعی

نسنه‌ل(Nəsnəl)= آبجکتیو

اؤلچۆت(Ölçüt)= معیار

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

قایناق(Qaynaq)= منبع

گه‌له‌نک(Gələnək)= سنت

اؤیه(Öyə)=عنصر، المان

ایلیشگینلیک(İlişginlik)=عایدات

یاردیم(Yardım)= کمک

آماج(Amac)= هدف

کیملیک(Kimlik)=هویت

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه

آراج(Arac)= ابزار، واسط