دیل

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

دیل، گره‌ک بیرئی، گره‌ک توْپلۇم آچیسیندان ته‌مه‌ل قایناق نؤقطه‌لریندن بیری، بلکه اه‌ن اؤنملیسیدیر. چۆنکۆ دیل، هم بیرئیین کیملییینین بیچیملنمه‌سینده اه‌ن اؤنملی روْللاردان بیرینه صاحیبدیر، هم ده توْپلۇمسال بۆتۆنلشمه‌نین - اوْلۇملۇ یا دا اوْلۇمسۇز یؤنده- بیچیملنمه‌سینده اؤنملی ایشلئولر اۆستله‌نیر. اینسانلیق تاریخینده دیلین سیاسی آماجلارلا قۇللانیلماسینا آنجاق چاغداش زامانلاردا راستلانماقدادیر. دیلین سیاستین قوْنۇسۇ و آماجی اوْلماسی، میللییتچیلیک دوْغۇشۇنا قوْشۇتدۇر. دیلین داشیدیغی اؤنم ندنیله، میللییتچی ایدئوْلوْژی، قامۇسال آلانی تاساریملاماق آماجیلا دیله مۆداخیله‌لر ائتمیشدیر.

میللییتچیلیک و اوْنۇن دئولت موْدلی اوْلان اۇلۇس- دئولت، دیلده بیرلییه اؤزه‌ل بیر اؤنم وئره‌ر. دیلین ایکی باسقین وۇرقۇسۇ واردیر: بیر کز دیل، هر شئیدن اؤنجه بیر سیمگه‌دیر؛ میللت قۇرغۇسۇنداکی اوْرتاق کیملییین سیمگه‌سیدیر. "بیز" اوْلما بیلینجینین سیمگه‌سیدیر. اۇلۇس- دئولتین "بیز" اوْلما بیلینجینین توْپلۇمدا یئر ائتمه‌سی، آنجاق اؤلکه ایچینده تک بیر دیلین دانیشیلماسیلا اوْلاسی قیلینابیلر. فرقلی "یئره‌ل" دیللری دانیشان ایسانلار عئینی "اۇلۇسال" دیلی دانیشمایا و آنلامایا باشلادیقلاریندا، میللییتچیلییین شعارلاری توْپلۇمسال سینیفلاردا داها تئز یئرله‌شر. سئچکینلرین و سیرادان اینسانلارین عئینی دیلی قۇللانمالاری، بۇ بؤلۆملرین گه‌نه‌ل اؤزلم و دۇیقۇلار چئوره‌سینده کیلیدله‌نیب یبر آرایا گلمه‌لرینی و گره‌کدییینده عئینی آماج اۆچۆن بیرلیکده حرکت ائتمه‌لرینی ساغلار. دیل بیرلییی ساده‌جه سیاسی و اکینجسه‌ل بیر اؤنم داشیماز، عئینی زاماندا ایقتیصادی و اۇیقۇلامالی بیر گره‌کسینیمه ده قارشیلیق گلیر. چۆنکۆ اؤلکه ایچینده اۇلۇسال بیر ایقتیصادین اوْلۇشماسی و وارلیغینی دوام ائتدیریلمه‌سی اۆچۆن اؤلکه چاپیندا عئینی دیلین کئچرلی اوْلماسینا احتیاج واردیر.

ایکینجیسی، دیل بیر آراجدیر؛ فرقلی ائتنیک کیملییه و دیله صاحیب اوْلان، آنجاق عئینی "اۇلۇس"دان اوْلدۇقلاری وارساییلان نۆفۇسۇ دئییشدیرمه‌نین و دؤنۆشدۆرمه‌نین آراجیدیر. بۇ آراجین قۇللانیمینین ائتگینلییی و یایقینلیغی آرتدیقجا، فرقلیلیکلرین تؤرپۆلنمه‌سی و بۇنا قارشین میللییتچیلیک ایلکه‌لرینی ته‌مه‌ل آلان ایستاندارد بیر دیلین و اکینجین اۆره‌تیمی(و یئنی‌دن اۆره‌تیمی) قاچینیلماز اوْلۇر. ایلک دؤنم اۇلۇس- دئولتلرده یۇردداشلیق ایله دیل آراسیندا بیر باغلانتی قۇرۇلمۇشدۇ. یۇردداشلیق ایله میللییتچیلییین اوْرتاق بیر دیل اۆزریندن بیربیرینه باغلانماسینین یئتگین بیر آنلاتیمینی جان استۇرات میلده تاپماق اوْلاسیدیر:

"فرقلی میللییتلردن اوْلۇشان بیر اؤلکه‌ده اؤزگۆر قۇرۇملارین وار اوْلماسی هارداسا اوْلاناقسیزدیر. یۇردداشلیق دۇیقۇسۇندان یوْخسۇن اینسانلار آراسیندا، اؤزه‌للیکله ده فرقلی دیللرده اوْخۇر و دانیشیرلارسا، تمثیلی بیر حؤکۇمتین اوْلۇشماسی اۆچۆن گر‌ه‌کلی بیر پارچا بیر قامۇاوْیۇ اوْلۇشماز."

میلین بۇ سؤزلری یازدیغی دؤنمده اۆچ بۆیۆک آورۇپا اؤلکه‌سینده بیر دیل بیرلییی سؤز قوْنۇسۇ دئییلدی و اؤلکه دۆزئیینده چوْخ فرقلی دیللر دانیشیلیردی. ایتالیا سیاسی بیرلییینی گرچکلشدیردییینده اؤلکه‌نین ساده‌جه یۆزده 2’سینین ایتالیانجا دانیشدیغی تخمین ائدیلیردی. فرانسادا 1789’دا نۆفۇسۇن یاریسینین تک کلمه بیله فرانسیزجا دانیشمادیغینا یؤنه‌لیک وئریلر وار اوْلماقدادیر. ائله کی، 1794’ده قامۇ گۆونلییی آلت قۇرۇلۇ اۆیه‌لریندن باریر، بۇ جان سیخیجی دۇرۇمدان آشاغیداکی سؤزلرله شیکایت ائدیردی:

"یۇردداشلار! اؤزگۆر بیر خالقین دیلی هرکس اۆچۆن تک و عئینی اوْلمالیدیر... ائله‌ گؤردۆک کی، باس- برتوْن دئییلن باسک لهجه‌سی، آلمان و ایتالیان دیللری، باغنازلیق و باتیلی اینانجین ائگه‌منیلییینی سۆره‌کلی قیلمیش... دئوریمین دوْققۇز باخانلیغا نۆفۇذۇنۇ انگلله‌میش و فرانسانین دۆشمنلرینه یارامیشدیر... فرانسیز دیلینی اؤیرته‌رک بۇ کشیشلر ایمپراتوْرلۇغۇنۇ اوْرتادان قالدیرین... یۇردداشلاری اۇلۇسال دیللریندن خبرسیز بیراخماق وطنه خیانتدیر." 

عئینی دؤنمده آلمان ایمپراتوْرلۇغۇ دا له، فرانسیز و دان دیلینی دانیشانلاری آلمانلاشدیرما سیاستی گۆدۆردۆ. آلمانیانین بیرلییه اۇلاشدیغی سیرادا آلمانجا دانیشانلارین یۆزده 17 اوْرانیندا اوْلدۇغۇ تخمین ائدیلیر. اریک‌جان ارنست هابسبام، آلمانلارین و ایتالیانلارین دیله باشقا اۇلۇس- دئولتلرین داها بۆیۆک بیر آنلام بیچدیکلرینی ایفاده ائدر. اوْنا گؤره، آلمانلار و ایتالیانلار اؤز میللی دیللرینه- اؤرنه‌یین اینیگلیزجه اوْخۇیۇب یازانلارین اینگیلیزجه‌یه وئردیکلری اؤنمدن- چوْخ داها بۆیۆک بیر دیر وئریردیلر: "آلمان و ایتالیان لیبرال اوْرتا سینیفلارین گؤزۆنده دیل، بیرلشیک بیر میللی دئولتین یارادیلماسیندا ته‌مه‌ل اؤنمده بیر قانیت ساغلاییردی."

دیلین هم بیر سیمگه هم ده بیر آراج اوْلماسی ندنیله هر اۇلۇس- دئولت، توْپلۇمسال دؤنۆشۆمۆن آرزۇلانان تکچی- ایستاندارد دوْغرۇلتۇدا سیرائتمه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن دیله قاریشیر. دیل یؤنه‌تیلیر، یؤنلندیریلیر و حتی یئنی‌دن یارادیلیر. هرکسین بۇ اۇلۇسال دیلی دانیشماسی اۆچۆن چئشیدلی مئکانیزملره باش‌وۇرۇرلار. بۇ مئیداندا بۆتۆن دئولت چالیشمالارینین تک دیلدن یۆرۆتۆلمه‌سینه باشلانیر و اؤلکه ایچینده فرقلی دیلی دانیشانلارا سئچیلمیش اوْلان دیل دایاتیلیر. 

گره‌ک "دۇرۇم پلانلاماسی" گره‌ک ده "کوْرپۇس تاسارلاماسی" یوْلۇیلا هم فرقلی دیللر آراسیندا ایلیشگیلر بلیرله‌نیر هم ده دیل ایچی دۆزه‌نلمه‌لر یئنی باشدان یاپیلیر. بئله‌لیکله دیل‌بیلگیسینین قۇراللاری بلیرله‌نر، کلمه داغارجیغینا اۇلۇسال بیر نیته‌لیک و ایچه‌ریک قازاندیریلیر. بعضی دیللرین، بلیرلی کلمه‌لرین و قاوراملارین یاساقلانماسی یوْلۇنا گئدیلیرکن، سئچیلمیش اوْلان دیلین قوْرۇنماسی و گلیشدیریلمه‌سی اۆچۆن بیلیمسه‌ل چالیشمالار یاپیلیر، قۇرۇملار اوْلۇشدۇرۇلۇر. بۆتۆن بۇ اۇیقۇلامالار، اۇلۇس- دئولت نۆفۇسۇ دؤنۆشدۆرمه تاساریسی قوْشۇت اوْلاراق گلیشمیشدیر.

دیل، میللییتچیلییینین قامۇسال آلانی بیچیملندیرمک آماجییلا همیشه مۆداخیله‌ده بۇلۇندۇغۇ و یؤنه‌تدییی بیر اکینجسه‌ل اؤیه اوْلدۇ. اۇلۇس قۇرغۇسۇندا دیل بیر یاندان اوْرتاق کیملییین و "بیزلیک" بیلینجینین بیر گؤسترگه‌سی و قانیتی ساییلدی؛ باشقا یاندان ایسه بۇ قۇرغۇنۇن سیاسی اۇیقۇلامایا تؤکۆلدۇیۇ دۇرۇملاردا اۇلۇس- دئولته منسۇب نۆفۇسۇ دؤنۆشۆدۆرمک یوْلۇندا اصلی آراج اوْلاراق قۇللانیلدی.

ایلگیلی یازیلار: 

اۇلۇس- دئولت، ائییتیم و دیل

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک" 

اۇلۇس یارادما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

توْپلۇم(Toplum)=جامعه

آچی(Açı)= زاویه

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

قایناق(Qaynaq)= منبع

اؤنملی(Önəmli)= مهم

بیرئی(Birey)= فرد

کیملیک(Kimlik)=هویت

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بۆتۆنلشمه(Bütünləşmə)=یکپارچه‌سازی

اۏلۇملۇ(Olumlu)= مثبت

اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی

یؤن(Yön)= جهت

ایشلئو(İşlev)=کاربرد

اۆستلنمک(Üstlənmək)= بر عهده گرفتن

آماج(Amac)= هدف

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

قۏشۇت(Qoşut)= پارالل

داشیماق(Daşımaq)=حمل، نقل

قامۇسال(Qamusal)=اجتماعی

آلان(Alan)=سطح

تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اؤزه‌ل(Özəl)= خاص،ویژه

باسقین(Basqın)= غالب

وۇرغۇ(Vurğu)=تاکید

کز(Kəz)= دفعه

سیمگه(Simgə)= سمبل

قۇرغۇ(Qurğu)=تخیل، انتزاع

اوْرتاق(Ortaq)=مشترک

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

سینیف(Sınıf)=طبقه

سوچکین(Seçkin)=گزیده

سیرادان(Sıradan)=معمولی

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اؤزلم(Özləm)= حسرت

دۇیقۇ(Duyqu)=احساس

چئوره(Çevrə)=محیط

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۇیقۇلامالی(Uyqulamalı)= عملی

گره‌کسینیم(Gərəksinim)= نیاز

قارشیلیق(Qarşılıq)=مقابله

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل‌گیری

آراج(Arac)= ابزار، واسط

وارساییم(Varsayım)= فرضیه

ائتگینلیک(Etginlik)=فعالیت

یایقین(Yayqın)= رایج

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

قاچینیلماز(Qaçınılmaz)=اجتناب‌ناپذیر

دؤنم(Dönəm)=مدت

یۇردداشلیق(Yurddaşlıq)= شهروندی

باغلانتی(Bağlantı)= پیوند

یئتگین(Yetgin)= مکمل، کامل

آنلاتیم(Anlatım)=افاده، بیان

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد

اوْلاناقسیز(Olanaqsız)=غیرممکن

یۏخسۇن(Yoxsun)= محروم

قامۇاۏیۇ(Qamuoyu)= افکار عمومی

دۆزئی(Düzey)= سطح

بیرلیک(Birlik)=وحدت

وئری(Veri)= اطلاعات

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

اۆیه(Üyə)= عضو

باغنازلیق(Bağnazlıq)= تعصب

باتی(Batı)= غرب

اینانج(İnanc)= باور

ائگه‌منلیک(Egemənlik)= حاکمیت

سۆره‌کلی(Sürəkli)= مداوم

دئوریم(Devrim)= انقلاب

قانیت(Qanıt)= دلیل

یؤنتمک(Yönətmək)=اداره کردن

یؤنلندیرمک(Yönləndirmək)=هدایت کردن

چئشیدلی(Çeşidli)=مختلف، متنوع

یۆرۆتۆلمک(Yürütülmək)= به اجراء گذاشتن

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

دۆزه‌نلمه(Düzənləmə)=تنظیم

 دیل‌بیگلیسی(Dilbilgisi)= دستور زبان

قۇرال(Qural)= قاعده

داغارجیق(Dağarcıq)= انبان

نیته‌لیک(Nitəlik)= کیفیت، وصف

ایچه‌ریک(İçərik)= محتوا

قاورام(Qavram)= مفهوم

یاساق(Yasaq)= ممنوع

قۏرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن

گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه

بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی

گؤسترگه(Göstərgə)= اشارت

اۇلۇس یاراتما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

1800’لاردان باشلایاراق، تی‌لینین "ساپتالانمیش دئولت" دئدییی بیر گۆجۆ داشییان مرکزی بیر قۇرۇلۇش طرفیندن یۆرۆتۆلن اۇلۇسلاشما سۆره‌جی، اۇلۇسۇن دوْغال بیر اوْلۇشۇم دئییل، ترسینه قۇرغۇلانان و یارانان بیر یاپی اوْلدۇغۇنا ایشارت ائدر. آرالاریندا فرقلیلیکلر وار اوْلان و گؤوشک باغلارلا بیربیرینه باغلانمیش توْپلۇلۇقلاردان بیر "بیرلیک" اوْلۇشدۇرماق اۆچۆن "اۇلۇس"ۇن خیال ائدیلمه‌سی و یارادیلماسی گره‌کیر.

میللییتچیلیک بیر اۇلۇس یارادماق اؤیرتیسیدیر. میللییتچیلییه گؤره، سیاسال یؤنه‌تیمین دوْغال و ا‌ه‌ن اۇیقۇن توْپلۇمسال بیریمی اۇلۇسدۇر و هر اۇلۇس دا اؤز گلجه‌یینی بلیرلمه حاققینا صاحیبدیر. بیر باشقا آنلاتیملا، سیاسال هؤرگۆتلنمه‌نین اۆلکۆ بیچیمی اۇلۇس- دئولتدیر و هر ائگه‌من دئولتین ده تک بیر اۇلۇسۇ اوْلمالیدیر. بۇ ندنله، هر میللییتچیلیک بیر اۇلۇس تانیمینا احتیاج دۇیار. نه وار کی، گرچکده هارادا و نه زامان بیر اۇلۇسۇن وار اوْلدۇغۇنۇ کسین بیر بیچیمده اوْرتایا قوْیاجاق نسنه‌ل بیر اؤلچۆت وار اوْلمادیغیندان هرکس طرفیندن قبۇل ائدیله‌بیله‌جک بیر اۇلۇس تانیمینا اۇلاشماق دا سوْن درجه گۆجدۆر. بۇ دۇرۇمدا میللییتچی ایدئوْلوْژیده اۇلۇس، گه‌نه‌للیکله "اوْرتاق بیر اکینج" و "دیل"ه قایناقلا تانیملانار. آیریجا تاریخ، گه‌له‌نکلر، دین و ائتنیسیته کیمی اؤیه‌لرین اوْرتاقلیغی ویا پایلاشیلماسی دا اۇلۇس اوْلمانین ایشارتی ساییلار. میللییتچیلیک، بۆتۆن بۇ اؤیه‌لری اوْرتاق بیر ایلیشگینلیک دۇیقۇسۇ یارادیلماسینی ساغلایان آراجلار اوْلاراق دیرلندیریر و دئولت دستکلی مئکانیزملرین یاردیمییلا آماجا اۇیقۇن بیر بیچیمده ایشلر و اۇلۇسال کیملیکلری بیلینجلی اوْلاراق یاراتمایا چالیشار. بۇنا میللت اوْلۇشدۇرما / اۇلۇس یاراتما تاریخسه‌ل سۆره‌ج ایچه‌ریسینده اۇلۇس اوْلۇشدۇرما دئنه‌ییملری اینجه‌لندییینده، بۆتۆن دئولتلرین اۇلۇسۇ قۇرغۇلار و قۇرارکن بنزر آراجلاردان قۇللاندیغی گؤرۆلۆر. بۇنلاردان – بۇ چالیشمانین قوْنۇسۇنۇ اوْلۇشدۇران- دیل و ائییتیم بۆیۆک بیر اؤنه‌می داشیر.

ایلگیلی یازیلار:

اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی  

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک"

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

ساپتاما(Saptama)= تثبیت

قۇرۇلۇش(Quruluş)=تاسیس

اۇلۇس(Ulus)= ملت

دوْغال(Doğal)= طبیعی

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل گیری

قۇرغۇلاماق(Qurğulamaq)= طراحی کردن

یاپی(Yapı)= ساختار

گؤوشک(Gövşək)= شل 

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

اؤیرتی(Öyrəti)= دکترین، تز

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت، اداره

اۇیقۇن(Uyqun)= مناسب

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بیریم(Birim)= واحد

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

اۆلکۆ(Ülkü)= ایده‌آل

بیچیم(Biçim)= فرم، شکل

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

گرچک(Gərçək)=حقیقت

کسین(Kəsin)= قطعی

نسنه‌ل(Nəsnəl)= آبجکتیو

اؤلچۆت(Ölçüt)= معیار

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

قایناق(Qaynaq)= منبع

گه‌له‌نک(Gələnək)= سنت

اؤیه(Öyə)=عنصر، المان

ایلیشگینلیک(İlişginlik)=عایدات

یاردیم(Yardım)= کمک

آماج(Amac)= هدف

کیملیک(Kimlik)=هویت

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه

آراج(Arac)= ابزار، واسط

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک"

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

دئولتین "اۇلۇس" ایله بیرلیکده دۆشۆنۆلمه‌سی، چاغداش دئولتین یۆکسلیشیله بیرلیکده اۏلۇشان اه‌ن اؤنملی ذهنی و یاپیسال دئییشیملردن بیریدیر. هابرماسا گؤره، "دئولت" و "اۇلۇس" سؤزجۆکلرینین "اۇلۇس- دئولت" اۏلاراق بیربیریله قایناشماسی ۱۸. یۆزایلین سۏنلارینداکی دئوریملردن سۏنرایا راستلار. درک هیتر(Derek Heater) ده، "اۇلۇس" قاورامینین یئره‌ل باغلامیندان قۏپاردیلیب "دئولت" ایله ایلیشگیلی اۏلاراق دۆشۆنۆلمه‌سینین ۱۸. یۆزایلدن سۏنراکی بیر گلیشمه اۏلدۇغۇنۇ سؤیلر. اۇلۇس ایله دئولتین باغلانتیلاندیریلماسی، "اۇلۇس" دئییلن تۏپلۇلۇغۇن دئولت طرفیندن بیر یارادماسینا باغیملی تۇتۇلماسینی برابرینده گتیرر. دئولت، اۇلۇسۇ ایشلر و اۏنا بیر سیاسال کیملیک قازاندیریر.

اۇلۇسا بیر کیملیک قازاندیرما، اۇلۇس- دئولت یاشامسال بیر گره‌کلیلیکدیر. هر نه قدر چاغداش دئولت یاپیلانماسییلا بیرلیکده دئولتلر اؤنجه‌دن صاحیب اۏلمادیقلاری درجه‌ده بیر یؤنه‌تیمسه‌ل و جۏغرافی بۆتۆنلۆیه قۏوۇشدۇلارسا دا، بۇ یئترلی دییلدیر. یؤنه‌تیمسه‌ل و جۏغرافی بیرلییی تاماملایاجاق و گۆونجه آلتینا آلاجاق بیر اکینجسه‌ل بیرلییه احتیاج واردی. بۇ ندنله دئولت، انرژیسینین و اۏلاناقلارینین اؤنملی بیر بؤلۆمۆنۆ، تۏپلۇلۇغۇن یئره‌ل ایلیشگینلیک باغلارینی آشان اۇلۇسال سیمگه‌لری یارادمایا و بۇنلاری قۇللاناراق اکینجسه‌ل باغداشیقلیغی ساغلامایا خرجله‌دی. 

اکینجسه‌ل فرقلیلیکلری تؤرپۆله‌مک، تۏپلۇلۇغۇن پایلاشدیغی ائتنیک، دیلسه‌ل و دینسه‌ل "بیرلیک" دۆشۆنجه‌سینی سۆره‌کلی اۏلاراق ایشله‌مک و بئله‌جه اکینجسه‌ل باخیمدان تک پارچا بیر تۏپلۇم یارادماق، بۆتۆن اۇلۇس- دئولتلرین اؤنجه‌لیکلی آماجی اۏلدۇ. دئولتین بللی بیر سیاسال کیملیک داشییان بیر اۇلۇس یاراتمادا یارارلاندیغی دۆشۆنجه ایسه میللییتچیلیکدیر. میللییتچیلیک، آورۇپاداکی تۏپلۇلۇقلارین اۇلۇس- دئولت اۏلاراق هؤرگۆتلنمه‌یه باشلادیقلاری ۱۸. یۆزایلدن سۏنرا بیر سیاسال ایدئۏلۏژی اۏلاراق بلیرله‌میشلر.

میللییتچیلیک ایدئۏلۏژیسینین بیرسیرا مرکزی اؤنرمه‌لری بۇلۇنۇر. اسمیته گؤره بۇنلار دؤرد دنه‌دیر: بیرینجیسی، دۆنیانین هر بیرئی اؤز بیرئیسللییی، تاریخی و یازقیسی اۏلان میللتلره بؤلۆنمۆش اۏلدۇغۇ ساویدیر. ایکینجیسی، میللتین تۏپلۇمسال و سیاسی گۆجۆن قایناغی اۏلماسی و میللته باغلیلیغین باشقا بۆتۆن صداقت باغلارینی اۆستۆنده یئر آلماسیدیر. اۆچۆنجۆسۆ، ایر اؤزگۆرلۆک ایسته‌یلیرسه اینسانلارین بیر میللتله اؤزدشلشمه‌لری زۏرۇنلۇلۇغۇدۇر. و دؤردۆنجۆسۇ ده، دۆنیادا باریش و گۆونلییین ائگه‌من اۏلماسی اۆچۆن میللتلرین اؤزگۆر و گۆونلیک ایچینده وار اۏلمالاری گره‌ییدیر. بۇ ته‌مه‌ل دۆشۆنجه‌لردن حرکتله میللییتچیلیک، "میللی بیرلیک، میللی کیملیک، قارداشلیق" کیمی قاوراملار اۆره‌تیر و بۇ قاوراملارین قامۇسال قۇللانیمینی اۏلابیلیر اۏلدۇغۇنجا یایقینلاشدیراراق تۏپلۇلۇغۇن بۇ قاوراملار چئوره‌سینده شهرلشمه‌سینی ساغلامایا چالیشار.

میللییتچی ایدئۏلۏژیده آماج، دئولتین سیاسی بیرلییینی ساغلاما آلماق، فرقلیلیکلردن بیر پارچا بۆتۆن اۏلۇشدۇرماق و ایقتیصادی چاغداشلاشمایی تاماملایابیلمکدیر. دئولتین بۆتۆن اۏلاناقلاری بۇ آماجلار اۆچۆن حرکته کئچیریلیر. بۆیۆک اۏردۇلار اۏلۇشدۇرۇلۇر و دئولت بۆدجه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن دۏغرۇدان وئرگی سیستمینه کئچیلیر. اۏخۇل و نیظامی اۏجاقلارییلا تۏپلۇمۇن گئنیش بؤلۆمۆ سیستمین قاپساما آلانینا گیرمه‌یه باشلار. دیلده، تاریخده، اۇزلۇقده و گۆنده‌لیک یاشانتیدا تک بیر گه‌له‌نک بلیرله‌نیر ویا یارادیلیر و بۇ گه‌له‌نه‌یه‌ داها اؤنجه وار اۏلان باشقا گه‌له‌نکلره قارشی اۆستۆنلۆک قازاندیریلیر. اۇلۇسال ائییتیم قۇرۇملاری قۇرۇلۇر، ایستاندارد دیللر دایاتیلیر، سرگیلر و مۆزه‌لر قۇرۇلۇب اۇزلۇقسال چالیشمالار دستکله‌نیر، اۇلۇسال اکینج اۆره‌تیمی ساغلاماق اۆچۆن اۇلۇسال بایراقلار، مارشلار، سیمگه‌لر و گه‌له‌نکلر یارادیلیر.

بۇ بیچیمده حرکت ائدن بۆتۆن یئره‌ل کیملیکلرین اۆز‌رینده باغداشیق بیر اۇلۇس کیملییی اۏلۇشدۇرۇلماسی سۆره‌جینده ائگه‌من سینیف و بۇ سینیفین اکینج و قۇرۇملاری بلیرله‌ییجی بیر اؤنه‌مه صاحیب اۏلۇر. اۇلۇسال بیلینج سئچکینلر طرفیندن اۏلۇشدۇرۇلاراق اینسان تۏپلۇلۇقلارینا فرقلی کاناللار آراجیلیغیلا آختاریلیر. سیرادان اینسانلاردان گؤزله‌نن و ایسته‌ییلن، ائگه‌من و ائییتیملی سینیفلارجا بلیرله‌نن اکینج و قۇرۇملارلا اؤزدشلشمه‌لری ویا بۇنلارلا چۏخ آچیق اۇیۇشمازلیغی دۆشۆمکدن چکینمه‌لیدیرلر؛ اۇلۇسلاشما بۇنۇ گره‌کدیریر. بۇ باغلامدا میللییتچیلییین تاریخسه‌ل ایشلوی، عایله، تۏپلۇلۇق، عشیرت کیمی آلت- کیملیکلرین دئولتین بۆتۆنسه‌للییینی انگلله‌مه‌سینه مانع اۏلماق اۆچۆن بۆتۆن کیملیکلرین اۆزرینده بیر "اۆست- اۇلۇسال کیملیک" یارادماق و بۇ اۆست- کیملییی اینسانلارین باغلیلیغینین اۏداق نؤقطه‌سی یاپماقدیر.
ایلگیلی یازیلار:
اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

کیملیک(Kimlik)=هویت

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل‌گیری

اؤنملی(Önəmli)= مهم

یاپیسال(Yapısal)= ساختاری

سوْن(Son)=انتها

دئوریم(Devrim)= انقلاب

قاورام(Qavram)= مفهوم

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

باغیملی(Bağımlı)= وابسته

یاشامسال(Yaşamsal)= حیاتی

گره‌کلیلیک(Gərəklilik)=الزام

یؤنه‌تیمسه‌ل(Yönətimsəl)= اداری

یئترلی(Yetərli)= کافی

گۆونجه(Güvəncə)= گارانتی

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۏلاناق(Olanaq)= امکان

سیمگه(Simgə)= سمبل

باغداشیق(Bağdaşıq)= هموژن

تؤرپۆله‌مک(Törpüləmək)= سوهان زدن

سۆره‌کلی(Sürəkli)= مداوم

آماج(Amac)= هدف

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

اؤنه‌ری(Önəri)= پیشنهاد

یازقی(Yazqı)= سرنوشت

ساو(Sav)= ادعا

قایناق(Qaynaq)= منبع

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

اؤزدشلشمک(Özdəşləşmək)= یکسان‌سازی

زۏرۇنلۇ(Zorunlu)= اجباری

باریش(Barış)=صلح

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

یایقین(Yayqın)= رایج

اوْردۇ(Ordu)=ارتش

وئرگی(Vergi)= مالیات

اۏخۇل(Oxul)= مدرسه

قاپساملی(Qapsamlı)= جامع

اۇزلۇق(Uzluq)= هنر

گۆنده‌لیک(Gündəlik)= روزمره

گه‌له‌نک(Gələnək)= سنت

اۆستۆنلۆک(Üstünlük)= برتری

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

قۇرۇم(Qurum)= موسسه

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

بیچیم(Biçim)= فرم، شکل

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

آراجیلیق(Aracılıq)=واسطه

اۇیۇشمازلیق(Uyuşmazlıq)= عدم تطابق

ایشلو(İşləv)=کاربرد

اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

گۆنۆمۆز دۆنیاسیندا دئولتلرین یاپیلانما بیچیملری بۆیۆک اؤلچۆده موْدرنیته‌نین ایزلرینی داشیر. موْدرنیته، آورۇپا قیتاسیاندا، ۱۶. و ۱۸. یۆزایللر آراسیندا اوْرتایا چیخان و توْپلۇمسال یاشامین همن هر آلانیندا بۆیۆک چاپلی دئییشیملر مئیدانا گتیرن بیر سۆره‌جدیر. چاغداشلاشما سۆره‌جیله بیرلیکده صنایعلشمه‌نین و ایقتیصادی ایلیشگیلرین مئتاللاشماسینین سۆرعتی آرتدی، آنامالچی ایقتیصادا کئچیلدی، توْپلۇمسال ایش‌بؤلۆمۆ بۆیۆدۆ، بیلیمسه‌ل دۆشۆنجه بیچیملری یۆکسلدی، سۆرعتلی بیر شهرلشمه یاشاندی و دئموْکراتیکلشمه‌یه دؤنۆک چابالار یوْغۇنلۇق قازاندی. بۇ کؤکدنچی دئییشیم سۆره‌جی، توْپلۇمسال و سیاسال قۇرۇملارین بۆتۆنۆیله دؤنۆشمه‌سی سوْنۇجۇنۇ دوْغۇردۇ. بئله‌لیکله باشدا توْپلۇمسال و سیاسال قۇرۇملار اوْلماق اۆزره هئچ‌بیر قۇرۇمۇن گه‌له‌نکسل هؤرگۆتلنمه بیچیمینی و موْدرنیته‌دن اؤنجه‌کی قوْنۇمۇنۇ قوْرۇما شانسی قالمادی. 

چاغداشلاشما سۆره‌جی ایله بیرلیکده "دئولت" یاپیلانماسی دا دئییشدی و یئنی بیر حال آلدی. دئولت، توْپراقلارینی تک بیر یؤنه‌تیم آلتیندا توْپلایاراق یؤنه‌تیمسه‌ل آلابیلیرلییینی گۆجلندیردی ، یؤنه‌تیمه خالقین قاتیلیمینی ساغلادی، ائگه‌منلییینین حؤکم سؤردۆیۆ سینیرلاری کسین بیر بیچیمده بلیرله‌دی. اؤزۆ دیشیندا شیددت قۇللانابیله‌جک گۆجلری تصفیه ائدرکن اؤزۆ یئنی شیددت بیچیمی و مئکانیزملری یاراتدی. دئولتین چاغداشلیغی، "مرکزی بیر گۆج" اوْلماسینا دایانیردی؛ جوْغرافی، حۆقۇقی و سیاسی مرکزیلشمه سایه‌سینده چاغداش دئولت، اؤنجللرینه قیاسلا چوْخ داها جایدیریجی بیر گۆجه قوْوۇشدۇ. بۇ گۆج، چاغداش دئولتی، آورۇپا قیتاسیندا باشلایان گه‌نه‌ل چاغداشلیق سۆره‌جینین دۆنیانین باشقا بؤلگه‌لرینه داشینماسینی ساغلایان اؤیه‌لردن بیری حالینه گتیردی. آیریجا، داشیییجیلیغینی یاپدیغی سۆره‌جله بیرلیکده چاغداش دئولتین اؤزۆ ده زامان ایچینده ائورنسه‌ل بیر موْدل اؤومه‌سینی قازاندی. 

مرکزیلشمه‌ اۆزرینده یۆکسلن و وئرگیلرله مادی قایناق ساغلایان چاغداش دئولت، توْپلۇمسال، ایقتیصادی و اکینجسه‌ل چاغداشالاشمانین گره‌کلرینی اؤزۆندن اؤنجه‌کی سیاسال یاپیلارا اوْرانلا داها ائتگین و داها ایشلوسه‌ل بیر بیچیمده یئرینه گتیریردی. داها اؤنجه تاریخ صحنه‌سینده یئر آلمیش سیاسی یاپیلانمالار نه مطلق سینیرلارلا بیربیریندن آیریلیر، نه ده ایچ بۆتۆنله‌شمه‌یی و باغداشیقلاشمایی اؤزندیریردی. فئوْدال سئچکینلر چوْخ بؤیۆک اؤلچۆده توْپراغی دئنه‌تیملری آلتیندا تۇتمالارینا راغمن آنجاق نیظامی بیر مرکزی گۆجه و قیسیتلی بیر گۆنده‌لیک یاشامی اۆره‌تمه آلابیلیرلییینه صاحیبدیلر. ایمپراتوْرلۇقلارین اۇیرۇقلارینی وئرگییه باغلاما گۆجۆ واردی آنجاق اکینجسه‌ل باغداشیقلیغی یاپما کیمی بیر دردلری یوْخدۇ. اوْیسا چاغداش دئولتین قابلادیغی توْپراق آچیق، بۇ توْپراق اۆزرینده‌کی ائگه‌منلییی ایسه مطلقدی. بۇ دۇرۇم، سینیرلاری کسین اوْلاراق بلیرلنمیش توْپراقلار اۆزرینده یاشایانلارین کیملیکلرینین ده بیر قالیبه تؤکۆلمه‌سینه و سؤز قوْنۇسۇ توْپراقلار اۆزرینده آنجاق بلیرلنمیش کیملییی داشییانلارین حاق صاحیبی اوْلدۇغۇنا دؤنۆک بیر ائییلیمین دوْغماسینا ندن اوْلدۇ. بئله‌لیکله چاغداش دئولت، "اۇلۇس" آدی وئریلن بۆتۆنله اؤزدشلشدیریلمه‌یه باشلاندی و بیر خیال اوْلاراق یارادیلان "اۇلۇس"، دئولتین ائگه‌منلییینین قایناغی اوْلدۇ. 

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

اۇلۇس(Ulus)= ملت

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

توْپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

ایلیشگی(İlişgi)=ارتباط

آنامالچی(Anamalçı)= کاپیتالیست

بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی

کؤکدنچی(Kökdənçi)= رادیکال

قۇرۇم(Qurum)= موسسه

سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه

گه‌له‌نکسه‌ل(Gələnəksəl)= سنتی‌

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

قوْنۇم(Qonum)= موقعیت

قوْرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت، اداره

آلابیلیرلیک(Alabilirlik)= کاپاسیته، ظرفیت

ائگه‌منلیک(Egemənlik)= حاکمیت

سینیر(Sınır)= مرز

کسین(Kəsin)= قطعی

بیلرلنمه(Bəlirlənmə)= مشخص شده، تعیین شده

دیش(Dış)= بیرون

جایدیریجی(Caydırıcı)= بازدارنده

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اؤیه(Öyə)= عنصر

ائورنسه‌ل(Evrənsəl)= جهانی

اؤومه(Övmə)= ستایش، وصف

وئرگی(Vergi)= مالیات

قایناق(Qaynaq)= منبع

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

یاپی(Yapı)= ساختار

اوْران(Oran)= میزان

ائتگین(Etgin)= فعال

ایشلوسه‌ل(İşləvsəl)=کاربردی

باغداشیقلاشما(Bağdaşıqlaşma)= هموژن سازی

اؤزندیرمک(Özəndirmə)= تشویق کردن

سئچگین(Seçgin)=برجسته

دئنه‌تیم(Denətim)= کنترل

راغمن(Rağmən)=برخلاف

قیسیتلی(Qısıtlı)= محدود

گۆنده‌لیک(Gündəlik)= روزمره

یاشام(Yaşam)=زندگی، حیات

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

اۇیرۇق(Uyruq)= تابعیت شهروندی

اوْیسا(Oysa)= در حالیکه

کیملیک(Kimlik)=هویت

قوْنۇ(Qonu)= موضوع

ائیلم(Eyləm)=کنش

فواید و ضرورت سیستم‌های‌ آموزشی چندزبانی و چندفرهنگی

اومود اورمولو

پروژه دولت – ملت سازی بر اساس یک زبان

منطق غالب آموزش در قرن 19 بیشتر حول مفهوم دولت- ملت، طرد تفاوتها (زبانی، دینی، فرهنگی، جنسیتی، طبقه‌ای و...)، یکسان ساز و برای پدید آوردن جامعه‌ای تک تیپ، تک زبان و تک ایدئولوژیک بود. دولت ها در جغرافیاهائی نظیر ایران که میراثدار امپراطوریهای متشکل از گروه‌های ائتنیکی، دینی، فرهنگی و زبانی متعددی بودند نیز برای حفظ تمامیت ارضی خود طی پروسه‌ای غیرطبیعی با انتخاب هدفدار زبان حاکم(هر چند اقلیت) زیربنای سیستم آموزشی مدرن، سراسری و اجباری را بنا می‌نهادند. سیستم آموزشی مدرن، اجباری و سراسری در پروسه دولت- ملت‌سازی دقیقا نقش ارتش که تنهاترین و مشروعترین ارگان دولتی برای ترویج شدت از هر نوع و مشروعیت بخشیدن به آن را به یدک می کشد عمل نموده و با رسمیت انحصاری یک زبان اقلیت برگزیده دولت و در عین حال عدم رسمیت و نادیده گرفتن حق آموزش به زبان مادری دیگر گروههای ائتنیکی شدت را اینبار به طریق آموزش اجباری و سراسری از نوع زبانی و فرهنگی‌اش به صورت نرم و مدرن بر گروههای ائتنیکی، دینی، جنسیتی و زبانی محکوم روا می داشتند. 

برای مشروعیت بخشیدن به آموزش اجباری سراسری، رسمیت انحصاری زبان گروه اقلیت برگزیده دولت و بسط گفتمان حاکم دیگرستیز مفاهیمی همچون تمامیت ارضی، یگانگی ملل ساکن ایران، زبان مشترک، وحدت ملی و... مهمترین ابزارهائی بوده‌اند که همیشه بکار بسته شده‌اند. میشل فوکو مرزبندی و ممانعت از گفتمان‌های محکوم و رواج گفتمان حاکم را دو رویه گفتمان غالب معرفی می کند که با توجه به مثال ایران شاهد کاربرد وسیع هر دو رویه بوده‌ایم. در ایران دولت و ملت حاکم برای بسط گفتمان اقلیت حاکم از سیستم آموزشی سراسری و اجباری، مئدیای انحصاری دولتی، نشریات دولتی، ارگانهای نظامی، رسمیت انحصاری زبان گروه اقلیت و ... استفاده نموده و برای ممانعت از رواج گفتمان‌های محکوم نیز با ترویج گفتمان غالب سبب طرد، عدم جذابیت، عدم رقابت، کتمان، تحقیر، انکار این گفتمانها در قیاس با انحصاریترین گفتمان حاکم گردیده است. 

آموزش چندزبانگی و چندفرهنگی

آموزش در دهه های 70-1960 به معرفی فرهنگ‌های مختلف به طرق برنامه درسی دلالت داشت ولی رفته رفته آموزش مفهومی گسترده‌تر به خود گرفته و نه تنها گروههای ائتنیکی، فرهنگی، زبانی بلکه گروههای جنسیتی و گروه‌های دارای نیازهای خاص را نیز دربرگرفت. در تقابل با سیستم‌های آموزشی تک‌زبانه و تکثرزدا گروهی از کشورهای توسعه یافته برای حفظ تفاوتها و برخورد منطقی با تمایزها سیستم های آموزشی چندزبانی و چندفرهنگی را بکار بستند. سیستم آموزشی چندزبانه و چندفرهنگی به نظام آموزشی اطلاق می گردد که صرف نظر از تعلق دانش آموزان به گروه ائتنیکی، دینی، جنسیتی،فرهنگی و زبانی همه دانش آموزان از فرصت برابر آموزشی در مدارس برخوردار باشند. 

تاثیر زبان مادری و فرهنگ بر کودک امری طبیعی بوده و موجب برداشت‌های خاص او از جهان میشود. بر اساس گفته های ادوارد هال "زبان مادری و فرهنگ هر کودک، ادراک و برداشت‌های ویژه‌ای را در وی ایجاد می کند و این برداشت‌ها به نوبه خوب، موجب پیدایش الگوهای متفاوت تفکر، سبک‌های یادگیری مختلف و تفاوت‌های رفتاری در افراد می شود". بنابراین، موفقیت یا عدم موفقیت هر دانش آموز، بیش از آنکه جنبه فردی داشته باشد، به زبان خاص و فرهنگ وی برمی گردد. علاوه بر این خصوصیاتی نظیر زبان مادری، جنسیت، ارزش‌های مذهبی و حتی ترجیحات غذائی، یادگیریهای فرهنگی هستند و با کودک به مدرسه می آیند. 

اهداف و رویکردهای اصلی آموزش چندزبانی و چندفرهنگی

- استفاده از فرهنگ بومی / ملی در جهت یادگیری و رشد و شکوفایی کودکان.

- آموزش احترام به تنوعها و تمایزها.

- آگاه کردن کودک از وجود زبانها، فرهنگ‏ها، ادیان، جوامع و راه‏های زندگی و تفکر دیگران.

- آموزش روش‌های زیست مسالمت آمیز توام با صلح در میان فرهنگ‌ها، زبانها، ادیان و گروههای ائتنیکی.

- فراهم نمودن فرصتهای برابر برای آموزش همه کودکان- صرف نظر از تفاوت‏های زبان، دینی، فرهنگی و ائتنیکی آنان- که تنها از این طریق‏ است که کودک، نسبت به خود احساس خوبی پیدا کرده و عزت نفس او افزایش می‏یابد.

- باسواد کردن کودک در زمینه مهارت‏های اساسی(خواندن، نوشتن، حساب کردن و استدلال کردن)

- بسط تفکر همکاری با قبول تفاوتهای زبانی، ائتنیکی، دینی، فرهنگی همدیگر. 

- عدم جانب داری سیستم آموزشی از فرهنگ و زبان گروه خاص و برگزیده.

- ایجاد همدلی و وفاق میان کودکان برآمده از فرهنگها، زبانها، ادیان و گروههای ائتنیکی مختلف.

- برابری آموزشی.

- کمک به توسعه خودپنداری مثبت در کودکانی که بیش از بقیه در معرض تبعیض قرار دارند

- دانش گسترده درباره گروههای مختلف ائتنیکی، دینی، فرهنگی و زبانی

- درک مفاهیم بین‌ فرهنگی، بین گروهی، بین ائتنیکی، بین دینی در مدرسه.

- درمان نژادپرستی در برنامه های درسی.

- ارج نهادن به تفاهم بین گروههای ائتنیکی و فرهنگ‌های مختلف.

- خنثی نمودن تنش‌ها و تعارضات درون گروه و برون گروهی.

- تلفیق و مرتبط ساختن برنامه‌های درسی با تجارب و سنت‌های فرهنگی، زبانی، دینی، جنسیتی و ... گروههای مختلف.  

- بسط عدالت اجتماعی.

- بهبودی فردی برای اصلاح اجتماعی(Empowerment for societal reform)

- حامیت از کودکان به منظور تبدیل آنها به افرادی مولّد و کارآمد در جامعه چندزبانی و  چندفرهنگی آینده.

- ایجاد احساس احترام و غرور در کودک نسبت به تنوع زبان، فرهنگی، ائتنیکی.

- رشد خلاقیت

- هدایت کودک در جهت یک زندگی مولد از طریق آموزشی که تا حد ممکن در آن‏ از طبقه‏بندی خبری نیست.

- به حداکثر رساندن توانامندی یادگیرنده‌گان 

- رفع تبعیض آموزشی.

- توسعه سواد ائتنیکی و فرهنگی (Ethnic and cultural literacy).

-  آموزش احترام و ارزش گذاشتن به فرهنگ دیگران، همانند فرهنگ خودی.

ویژگیهای برنامه‌های درسی آموزش چندزبانی و چندفرهنگی

- کاربرد زبان مادری گروههای زبانی در تمامی مراحل آموزشی، در مراحل بعدی آموزش می توان آموزش زبانهای دوم و سوم را نیز آغاز نمود(سیستم های آموزشی چندزبانه).

- برنامه درسی آموزش چندزبانی و چندفرهنگی باید طوری تهیه شود که در آن به ‏طور دائم نظریات، تجارب و مشارکت زبانها، فرهنگ‏ها، ادیان، جنسیت‌ها و گروههای ائتنیکی گوناگون ارائه شود در عین حال نیز مفاهیمی باید ارائه و تدریس گردد که‏ نشان ‏دهنده و برخواسته از واقعیت گروه‏های مختلف فرهنگی، جنسیتی، زبانی و ائتنیکی باشد. 

- باید محتوای دروس سیستم آموزشی چندزبانی و چندفرهنگی از عقاید قالبی، نژادپرستی، برتری زبانی گروهی برگزیده، ترجیح‏ جنسیت به دور باشد و با افراد گروه‏های مختلف زبانی و فرهنگی به طرز مثبتی برخورد کرده باشد.

- ضروری است ابتدا متولیان برنامه درسی با بررسی دقیق همه مواد درسی موجود اعم از مکتوب و غیر مکتوب، از نظر داشتن تعصب، نژادپرستی، حذف ها و تحریف ها آنها را پالایش نموده و با اطلاعات صحیح و معتبر جایگزین نمایند.

- برنامه درسی باید بر زبان و فرهنگ حال و گذشته به ‏طور مساوی تأکید کند و افراد گروه‏های زبانی و فرهنگی باید به عنوان افرادی فعال و پویا معرفی شوند.

- یکی از مناسب ترین روش‌های سهل و الوصولی که می تواند نگرش افراد را نسبت به پدیده چندفرهنگی، چندزبانی، ترمیم و اصلاح نماید، ارائه دروسی است که چیستی، اهداف و اصول زیست چندفرهنگی در آن انعکاس یابد. این دروس می تواند براساس سازماندهی عمودی محتوا هم در دوره تحصیلات مدرسه‌ای و هم در دوره تحصیلات دانشگاهی مدنظر قرار گیرد.

- برنامه درسی باید از هرگونه اعمال تبعیض بین زن و مرد برحذر باشد(تبعیض جنسیتی).

- برنامه درسی و روش‏های یاددهی- یادگیری باید بر زمینه‏های تجربی کودکان‏ متکی باشد و مفاهیم آن براساس زندگی روزانه و تجارب وی تنظیم شود.

- برنامه درسی باید دسترسی یکسان تمام کودکان را به آموزش امکان‏پذیر سازد.

نتیجه گیری

چندزبانی و چندفرهنگی، آموزشی است که در آن برای تمام افراد- صرف‏نظر از تفاوت‏های زبانی و فرهنگی آنها- شرایط یکسانی فراهم می‏شود و هر کودک این فرصت را پیدا می‏کند تا متناسب با توانایی‏های خود، به شهروندی مفید و مولد برای جامعه تبدیل شود. در واقع، در بخش‏های آموزش تصور بر این است که زبان و فرهنگ بر یادگیری دانش‏آموزان تأثیر زیادی دارد و بسیاری از جنبه‏های زبان و فرهنگ هر فرد در ایجاد هویت در فراگیری و دست‏یابی‏ وی به خودپنداره تأثیر می‏گذارد و بر نظام باورها، ارزش‏ها، نگرش‏ها، انتظارات، روابط اجتماعی، زبان مورد استفاده و سایر رفتارهای فرد مؤثر واقع می‏شود.

لیست کشورهای چندملیتی که دارای بیش از یک زبان رسمی‌اند

کشورهای چندملیتی و چندزبانی در دنیا برای تحقق برابری زبانی و زدودن استعمار زبانی از شیوه‌هائی همچون رسمیت چندین زبان به صورت مدل "رسمی سراسری" و "رسمی منطقه‌ای" بهره می برند، بی‌تردید جغرافیای ایران نیز یکی از جغرافیاهای می باشد که میزبان زبان‌های مختلف و متعددی هست. متاسفانه علارغم تنوع زبانی و ائتنیکی در جغرافیای ایران تعدد زبان‌ها پس از فروپاشی سلسله ترک قاجار تا به امروز از سوی دولت و ملت حاکم به عنوان تهدیدی برای امنیت و تمامیت ارضی تلقی گردیده و بدین سبب سیاست یکسان‌سازی زبانی از طریق رسمیت بخشیدن انحصاری زبان گروه اقلیت حاکم فارسی‌زبان با عناوین مختلف به پیش رانده شده است. یکی از ایرادهای بنی‌اسرائیلی که دولت و ملت حاکم به سبب فرط بی‌اطلاعی آگاهانه برای رسمیت انحصاری زبان گروه اقلیت حاکم و عدم رسمیت چندین زبان در ایران ابراز می‌کنند وجود مدل مشابه تک‌زبانی در دنیاست حال اینکه به واقع بسیاری از کشورها حتی آنهائی که سال‌ها در استعمار خارجی و داخلی بوده‌اند اکنون دارای چندین زبان رسمی می‌باشند و امروزه دیگر رسمیت یک چند زبان در یک جغرافیای چندزبانه امری استثنا نیست بلکه رسمیت انحصاری یک زبان اقلیت و عدم رسمیت دیگر زبان‌های مغلوب یکی از نادرترین موارد در جغرافیای خاورمیانه و دنیا می‌باشد. در زیر لیستی از کشورهائی که دارای چندین زبان رسمی می باشند توسط سردار داغچی گردآوری شده است.    

1- آفریقای جنوبی دارای 11 زبان رسمی می باشد.

Afrikaans, English, IsiNdebele, IsiXhosa, IsiZulu, Sepedi, Sesotho, Setswana, SiSwati, Tshivenda, Xitsonga

2- آفریقای مرکزی 2 زبان رسمی فرانسوی و سانگو دارد.

3- افغانستان دارای زبان‌های رسمی پشتو، دری، تاجیکی، پامیری، ازبکی و .. می باشد.

4- اوگاندا دارای زبان‌های سواحلی و انگلیسی رسمی هست.

5- ایرلند دارای زبان‌های ایرلندی و انگلیسی رسمی می باشد.

6- بلژیک دارای 3 زبان رسمی هلندی، فرانسوی و آلمانی هست.

7- بوسنی و هرزگوین دارای 3 زبان رسمی بوسنیائی، صربی و کرواتی می باشد.

8- بوروندی دارای 2 زبان رسمی کی روندی و فرانسوی هست.

9- بولیوی دارای 3 زبان رسمی کجوا، آیمارا و زبانهای اسپانیائی است.

10- پاراگوئه دارای 2 زبان رسمی گوارانی و اسپانیائی می باشد.

11- پالائو دارای زبانهای پالائویی و انگلیسی به صورت رسمی میباشد.

12- پرو دارای 3 زبان رسمی آیمارا، کچوا و زبان های اسپانیائی هست.

13- تانزانیا دارای 2 زبان رسمی انگلیسی و زبان های سواحلی است.

14- تونگا دارای 2 زبان رسمی تونگائی و انگلیسی می باشد.

15- تیمور شرقی دارای زبان های رسمی تتوم و پرتغالی است.

16- جیبوتی دارای 2 زبان رسمی عربی و فرانسوی می باشد.

17- تووالو دارای 2 زبان رسمی تووالویی و انگلیسی هست.

18- چاد دارای 2 زبان رسمی عربی و فرانسوی هست.

19- روآندا دارای 2 زبان رسمی کینیاروآندا و فرانسوی می باشد.

20- روسیه سفید یا بیلاروس دارای زبانهای بیلاروسی و روسی رسمی می باشد.

21- زلاندنو دارای 2 زبان رسمی انگلیسی و مائوری هست.

22- سموا دارای زبان های رسمی ساموا و انگلیسی می باشد.

23- سریلانکا دارای 2 زبان رسمی سینهالی و تامیلی هست.

24- سنگاپور دارای 4 زبان رسمی چینی، مالائی ، تامیل و انگلیسی می باشد.

25- سوازیلند دارای 2 زبان رسمی انگلیسی و سوازی هست.

26- سوئیس دارای زبانهای رسمی همچون آلمانی، فرانسوی و ایتالیائی می باشد.

27- سومالی دارای 2 زبان رسمی عربی و سومالیائی هست.

28- صحرا دارای زبان های رسمی حسانیه و عربی است.

29- عراق دارای 4 زبان رسمی عربی ، کردی، ترکی، سریانی هست. 

30- فیجی دارای 3 زبان رسمی انگلیسی، هندی و فیجی می باشد.      

31- قبرس دارای 2 زبان رسمی ترکی و یونانی هست.

32- قرقیزستان دارای 2 زبان رسمی قرقیزی و روسی می باشد.

33- کامرون دارای زبان های رسمی فرانسوی و انگلیسی هست.

34- کانادا دارای زبان های رسمی انگلیسی و فرانسوی است.

35- کنیا دارای 2 زبان رسمی سواحلی و انگلیسی می باشد.

36- کوزوو دارای 2 زبان رسمی آلبانیائی و صربی است.

37- کومور دارای 3 زبان رسمی کوموری، عربی و فرانسوی می باشد.

38- کیریباس دارای زبان های رسمی کیریباتیائی و انگلیسی می باشد.

39- لسوتو دارای 2 زبان رسمی سوتو و انگلیسی هست.

40- ماداگاسکار دارای زبان های رسمی مالاگاسی و فرانسوی است.

41- مالاوی دارای 2 زبان رسمی انگلیسی و چیچوا می باشد.

42- مارشال، جزایر دارای زبان های رسمی مارشالی و انگلیسی می باشد.

43- مالت دارای 2 زبان رسمی مالتی و انگلیسی است.

44- نائورو دارای 2 زبان رسمی انگلیسی و نائوروئی میباشد.

45- وانوآتو دارای 3 زبان رسمی بیسلاما، انگلیسی و فرانسوی می باشد.

46- هلند دارای 2 زبان رسمی فریزی (در ایالت فریسلاند) و زبان های هلندی می باشد.

47- موریتانی دارای 4 زبان رسمی و ملی زبان عربی (زبان رسمی)، زبان های فولانی و سونینکه و ولوف (زبان های ملی) می باشد.

48- لوکزامبورگ دارای 2 زبان رسمی و ملی زبان فرانسوی (زبان رسمی) و زبان لوکزامبورگی (زبان ملی) می باشد.

49- فنلاند دارای 2 زبان ملی زبان های فنلاندی و سوئدی می باشد.

50- سیشل دارای 3 زبان ملی کریولی، انگلیسی و فرانسوی هست.

51- پاپواگینه ی نو دارای 3 زبان رسمی و ملی زبان انگلیسی(زبان رسمی)، زبان های توک پیسین و موتو (زبان ملی) می باشد.

"دیل یاراسی" به زبان تورکی و در مورد "آموزش به زبان مادری" منتشر گردید+لینک دانلود

اومود اورمولو

کاربرد زبان مادری در سیستم آموزشی هر کشور جزئی از حقوق انسانی می باشد به طوریکه بسیاری از متون معاصری که در حوزه حقوق بشر منتشر گردیده اند آموزش هر انسان به زبان مادری را جزئی از حقوق اولیه هر فرد ذکر نموده‌اند. دولتها نیز که مسئول خدمت رسانی بدون تبعیض و یکسان به تمامی شهروندانشان می باشند وظیفه فراهم سازی زیرساخت های لازم جهت بهره‌برداری تمامی شهروندان خویش از حق آموزش به زبان مادری فارغ از داشت هر نوع زبان مادری و هویت ائتنیکی را عهده‌دارمی باشند. در ایران به سبب تحمیل هویت یکسان‌ساز و استاندارد تحت لوای مفهوم "ایرانی" که در برگیرنده ویژگی‌های گروه اقلیت حاکم فارس زبان می باشد میلیونها ترک از حق آموزش به زبان مادری محروم گشته‌اند. این محرومیت رفته رفته سبب تحلیل زبان ترکی، عدم گسترش زبان ترکی، کاهش موفقیت تحصیلی و تولید نابرابری در سیستم آموزشی ایران گردیده در عین حال سبب افزایش گسست اجتماعی مابین دولت و ملت حاکم و دیگر ملل غیرفارس گردیده است.         

ترکان در ایران خواست برخورداری از حق آموزش به زبان مادری را بر 3 اصل زیر از دولت و ملت حاکم طلب می کنند:

اولا برخورداری از حق آموزش به زبان مادری یکی از اصلی ترین مبانی جای گرفته در متون حقوق بشری می باشد که دولتها نیز موظف به تحقق این اصل و فراهم ساختن تمامی زیرساخت‌های لازم برای تحقق این حق بشری می باشند. پس از فروپاشی امپراطوری ترک قاجار تا به امروز زبان ترکی به عنوان عاملی برای تهدید امنیت ملی  و یکپارچگی جغرافیای ایران نگریسته شده و تماما کتمان و طرد گردیده است. ادراک تهدید بودن زبان ترکی در عصر حاضر از سوی دولت و ملت حاکم نیز در حالی که مفهوم دولت- ملت در دنیا مورد بازنگری و بازخواست واقع شده و به زیر سوال رفته خود بی مورد و بی مفهوم می باشد. اکنون دولت ایران می باید با برچیدن نگاه امنیتی به زبان ترکی سعی در تحقق آموزش به زبان ترکی میلیونها شهروند خود نماید.           

دوما آموزش به زبان مادری یکی از پایه های حفظ و بسط زبان ترکی می باشد. زبان تنها ابزار ارتباطی نیست، در عین حال ناقل فرهنگ می باشد و بسط فرهنگ و رشدش ارتباط مستقیمی با آموزش به زبان مادری دارد. زبانی که در سیستم آموزشی و تحصیلی بکار می رود به طور مداوم خود را آداپته نموده و مفاهیم جدید را به خزینه‌اش می افزاید در عین حال با تمامی زوایای زندگی و تغییرات آن هم آوا گردیده و با ایجاد رابطه متقابل با دیگر زبانها سبب افزایش دارائی های زبانی خود می شود. در تقابل با این زبانی که از سیستم آموزشی طرد گردیده و جائی ندارد به حیات در محدوده زندگی روزمره بسنده نموده و رفته رفته به تحلیل می رود.  امروز زبان ترکی دقیقا در چنین موقعیتی واقع گردیده و مهمترین مسئله برای زدودن این خطر جایگیری زبان ترکی در سیستم آموزشی و پرروشی ایران می باشد.        

سوما آموزش به زبان ترکی می تواند راه گشای یکی از مهمترین مسائل اجتماعی و ملی ایران که همانا "مسئله ترک" می باشد را ترفیع نموده و آثار مفیدی بر حل این مسئله داشته باشد. انسانهائی که دارای زبان مادری ترکی و هویت ائتنیکی ترک اند به الطبع هر کدام برای حل مسئله ترک و آینده خویش دارای آمال های متعدد و مختلفی اند ولی بخش عمده جامعه ترکی نکته مشترک خود را برخورداری از "آموزش به زبان ترکی" معرفی می نماید.   

کتاب "دیل یاراسی" با مد نظر قرار دادن ضرورتهای یاد شده تهیه گردیده است. هدف کتابچه دیل یاراسی برتابیدن نور از زوایای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، روانشناختی، آموزشی، زبانی و ... بر آثار زیانبار عدم آموزشی به زبان ترکی در جامعه ترک با توجه به نمونه های متعدد و مشابه منطقه‌ای و جهانی و ارائه تصوریری آکادمیک وعلمی از مسئله آموزش به زبان مادری و راهکارهای رفع مسئله آموزش به زبان مادری می باشد. 

کتابچه فوق که ویژگی اولین اثر آکادمیک و ادبی به زبان ترکی در مورد آموزش به زبان مادری را دارا می باشد در داخل مجوز انتشار نیافت و از روی ناچاری به ناشرین فارس ‌زبان خارج متوسل شدیم، که ناشرین فارس زبان و مرکزگرا تنها به جرم اینکه زبان کتاب ترکی می باشد از نشر آن به عناوین مختلف خودداری نمودند. در این پروسه تنها یکی از نزدیکترین دوستان خارج‌نشینم به بنده یاری رساند و پیگیر نشر کتاب بود ولی توفیقی حاصل نشد. پس از این بود که به فکر نشر زحمت چند ماهه‌ام به صورت رایگان آنهم از طریق اینترنت افتادم. در حقیقت در جغرافیای ایران که زبان ترکی و هویت ترک به صورت مستقیم و سیستماتیک مورد کتمان دولت و ملت حاکم واقع گردیده و می گردد آفریدن تنها یک جمله به زبان مغلوبی همچون زبان ترکی کار بس دشواری می باشد، ولی در عین حال علت بزرگ جلوه دادن و قهرمان پوشالی ساختن از ترکان فارسی نویسی که عمر خویش را برای بسط زبان غالب فارسی صرف نموده‌اند دقیقا در همین نکته نهفته است. هدف نگارنده این سطور از تالیف دیل یاراسی کمک در حد توان به ورود و آشنائی مفاهیم مدرن آموزش به زبان مادری در جامعه ترک و فراگیری حقوق زبانی انسان ترک بوده است. برای زبان ترکی و ایجاد ادیبات مقاوت در برابر استعمار زبانی باید هزینه داد ولی این هزینه ‌دادن لزوما به سوزاندن عمر در زندانهای دولت و ملت حاکم نیست بلکه به نظرم آفریندن آثار ادبی، فلسفی،علمی، اجتماعی و .. به زبان ترکی می تواند مهمترین سلاح ما در تقابل با استعمار زبانی در ایران باشد. به همین سبب کتاب فوق را به صورت رایگان و بی هیچ چشم‌داشتی از طریق اینترنت منتشر می کنم.

کتاب دیل یاراسی را می توانید به صورت پی‌دی‌اف از طریق سایت اسکریب یا سایت آکادمیا دانلود نمائید.
مطالب مرتبط:
کتاب "آموزش به زبان مادری" منتشر شد+لینک دانلود