اؤیرنجیلرین اؤز آنادیللرینده ائییتیم گؤرمه حاققی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

ائییتیم بیر گۆجدۆر و دیل بۇ گۆجه اریشمه‌نین هم آراجی هم ده بلیرله‌یه‌نیدیر. آنادیلی ته‌مه‌للی ایکی‌دیللی ائییتیم مۏدللری، اؤیرنجلرین اؤزگۆونلرینی آرتیرماقدا، اۏنلاری داها مۇتلۇ ائتمکده، اؤزلرینی داها قۏلای ایفاده ائد‌ه‌بیلن، داها قاتیلیمچی، خیال گۆجۆ یۆکسک و یارادیجی اینسانلار اۏلمالارینی ساغلاماقدادیر.

ائشیتسیزلیک، آیریمچیلیق و چاتیشمانین ائتنیسیته، دیل و اکینجله دۏغرۇدان ایلیشگیلی اۏلدۇغۇ بیلینن بیر اۏلقۇدۇر. آیریجا دۆنیادا بیرچۏخ اؤلکه‌نین چۏخ‌ائتنیکلی و چۏخ‌دیللی اۏلدۇغۇ دا بیلینمکده‌دیر. بۇ ندنله ائییتیمین نئجه یۆرۆتۆله‌جه‌یی، مۆفرداتین ایچه‌رییی و اؤیرنمه و اؤیرتیمین دیلییله ایلگیلی شیددتلی دارتیشمالار یاشانماقدادیر. سۏن زامانلاردا ایراندا تۆرکجه آنادیلینده ائییتیمله ایلگیلی یۆرۆتۆلن دارتیشمالاردا دا بۇنۇ آچیقجا گؤره‌بیله‌ریک. باشدا اۏخۇلار اۏلماق اۆزره تۇغرالی قۇرۇملاردا، سؤمۆرگه‌چینین دیلی(اؤرنه‌یین هیندیستان باغلامیندا اینگیلیزجه‌نین قۇللانیمی کیمی) یا دا سئچکینلرین ویا ائگه‌من تۏپلۇلۇغۇن دیلی(ایران اؤرنه‌یینده آزینلیق آنجاق ائگه‌من اۏلان فارسجا کیمی) "اؤبۆر"لرین دیللرینی گه‌نه‌للیکله باسقی آلتینا آلماقدادیر. تۆرکجه‌نین و فارسجا دیشیندا بیرچۏخ دیلین ایرانداکی دۇرۇمۇ دا بۇدۇر. اۏیسا ائییتیمه بیرینجی دیلینده(عیئنی زاماندا ائوده اؤیرنیلن دیل ویا آنادیلی ده دئییله‌بیلر) باشلایان بیر اۇشاغین اۏخۇلدا باشاریلی اۏلابیلدییی و بۇ اۇشاغین باشقا دیللری داها یاخشی اؤیرنه‌بیلدییی ساپتانمیشدیر.

بیرینجی دیلی دیشیلانان و یالنیزجا ایکینجی (ویا یاد) بیر دیلده ائییتیم گؤرمه‌یه زۏرلانان بیر اۇشاغین، اۏخۇل مۆفرداتینی تعقیب ائده‌بیلمه‌سی اۏلدۇقجا زۏردۇر. اۏخۇل دیلی انگلی، اۇشاقلارین اۏخۇلا باشلامامالاری اۆچۆن یئترلی ندن اۏلابیلمکده‌دیر. اۏخۇلا باشلاسالار داها بۇ انگل اۇشاقلارین چئشیدلی زۏرلۇقلارلا قارشیلاشمالارینا، سینیف تکراری یاپمالارینا ویا اۏخۇلۇ بیراخمالارینا ندن اۏلماقدادیر. تۇغرالی وئریلره گؤره ایراندا 1392 جی ایلده 39.000 اؤیرنجی اۏخۇلۇ بیراخمیشلاردیر و یالنیز بۇ سایینین 33 مین نفری ایلک‌اؤیرتیم زامانیندا اۏخۇلۇ ترک‌ائتمیش آنجاق بۇ اؤیرنجیلرین ندن و هانسی بؤلگه‌لرده داها چۏخ اۏخۇلۇ ترک‌ائتمک اۏلاییینین یاشانماسی حاققیندا بیر بیلگی وئریلمه‌میشدیر. همشهری درگیسینین 23 قیرآچان 1392 ده یاییملانان تۇغرالی بیلگیلره گؤره ایراندا 3 میلیۏن اۇشاق ائییتیمدن گئری قالمیشدیر، آنجاق ایلگینج اۏلاراق بۇ ائییتیمدن گئری قالان اؤیرنجیلرین سۏرۇنۇ ایقتیصادی و ... اۏلمادیغی سؤیلنمیش و 37% اؤیرنجیلر ائییتیمین ایلک ایلینده اۏخۇلۇ بیراخمیشلاردیر. 

بۇ چالیشما دۆنیا گه‌نه‌لینده ائییتیمده آنادیلینین قۇللانیلماسی ویا قۇللانیلماماسی ایله ایلیگیلی قۏنۇلارا ایلیشگین چالیشمالاردان یارارلاناراق یازیلاری ایچه‌رمکده‌دیر. هر نه قدر سؤزۆ ائدیلن چالیشمالار باشقا اؤلکه‌لر باغلامیندا ساپتالانان سۏرۇنلاری یانسیدسا دا بۇ سۏرۇنلارین یاراتدیغی تۏپلۇمسال، سیاسال، دیلسه‌ل و ائییتیمسه‌ل سۏنۇجلار ایران و تۆرکجه باغلامی اۆچۆن ده کئچرلیدیر. دۏلایسیلا بۇ یازیلار تۆرکجه و تۆرکلر اؤزه‌لینده، ایرانداکی اۇیقۇلامالارلا قۏشۇت دۆشۆنۆله‌بیلر.

ایلگیلی یازیلار:

اۇلۇس- دئولت، ائییتیم و دیل

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک" 

اۇلۇس یارادما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

دیل

ائییتیم

تۆرکجه-فارسجا سؤزلۆک:

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

اریشیم(Ərişim)= دسترسی

آراج(Arac)= ابزار، واسط

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

اؤیرنجی(Öyrənci)=دانشجو

اؤزگۆون(Özgüvən)= اعتنماد به نفس

مۇتلۇ(Mutlu)=خوشبخت

یارادیجی(Yaradıcı)=خلاق

ائشیتسیزلیک(Eşitsizlik)=نابرابری

آیریمچیلیق(Ayrımçılıq)= تبعیض

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

ایلیشگی(İlişgi)= مناسبت

یۆرۆتۆلمک(Yürütülmək)= به اجراء گذاشتن

ایچه‌ریک(İçərik)= محتوا

اؤیرتیم(Öyrətim)= تدریس، تعلیم

ایلگیلی(İlgili)=مرتبط

دارتیشماق(Dartışmaq)= بحث کردن

اۏخۇل(Oxul)= مدرسه

تۇغرالی(Turğalı)= رسمی

قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد

سؤمۆرگه‌چی(Sömürgəçi)=استعمارگر

سئچگین(Seçgin)=منتخب

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت

دیش(Dış)= بیرون

اۏیسا(Oysa)= در حالیکه

باشاری(Başarı)=موفقیت

ساپتاما(Saptama)= تثبیت

دیشلاماق(Dışlamaq)=طرد کردن

یاد(Yad)= خارجی

یئترلی(Yetərli)= کافی

ندن(Nədən)= سبب، علت

وئری(Veri)= اطلاعات

ایلک‌اؤیرتیم(ilköyrətim)= ابتدائی

قیرآچان(Qıraçan)= آوریل

ایلگینج(İlginc)=جذاب

سۏرۇن(Sorun)= مسئله، مشکل

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

سۏنۇج(Sonuc)= نتیجه

دۏلایسیلا(Dolayısıyla)= بنابراین

اؤزه‌ل(Özəl)= خاص

اۇیقۇلاما(Uyqulama)= تطبیق،پراتیک

قۏشۇت(Qoşut)= پارالل

ائییتیم

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

تی‌لی، اۇلۇس- دئولتی باشقا دئولت مۏدللریندن آییران اه‌ن اؤنملی اؤزه‌للیکلریندن بیری اۏلاراق، اۇلۇس-دئولتین تک- تیپ دیل، اکینجسه‌ل اۇیقۇلامالار و ایستانداردلاشمیش بیر ائییتیم سیستمی دایاتما یۏلۇندا اؤرنه‌یی گؤرۆلمه‌میش بیر چابایا گیرمه‌سیدیر. گرچکدن ده ائییتیمی تک- تیپلشدیریب زۏرۇنلۇ حاله گتیرمک اۇلۇس یارادمانین اه‌ن اؤنملی آدیمیدیر. چۆنکۆ اۇلۇس- دئولتین ته‌مه‌ل ساوی، بیر اؤلکه خالقینین تۏپلۇمسال اۏلاراق بۆتۆنله‌شیک و آنلاملی بیر بۆتۆن اۏلدۇغۇ ساویدیر. بۇ ساو آنجاق ائتگین بیر ائییتیم و اۏخۇل ایله گرچکلشدیریله‌بیلر. 

زۏرۇنلۇ ائییتیم، باشقا مئکانیزملره اۏرانلا اۇلۇسلاشمادا داها ائتگیندیر. اؤزه‌للیکله ایلک دؤنملرده، یئنی اۇلۇسال دیرلرین خالق آراسیندا کئچرلی و یایقین اۏلان دینسه‌ل دیرلر و گه‌له‌نکلرله یاریشابیلمه گۆجۆ یۏخدۇر. زۏرۇنلۇ ائییتیم، اۇلۇس- دئولتجه بلیرله‌نن دیرلر و آماجلار دۏغرۇلتۇسۇندا یۇردداشلارین بئیین یۇمالارینا خیدمت ائتدی و زامانلا سؤز قۏنۇسۇ دیر و آماجلارین کیتله‌لر طرفیندن ایچسه‌للشدیریلمه‌سینی ساغلادی.

فرانسیز دئنه‌ییمی، زۏرۇنلۇ ائییتیم و اۏخۇلۇن اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده‌کی مرکزی رۏلۆنۆن آنلاشیلماسی اۆچۆن یاخشی بیر اؤرنکدیر. فرانسادا اۏخۇلدا وئریلن ائییتیمین ایکی گؤرئوی واردیر: بیری، جۇمهۇریتی تاریخین بیر اۇجۇنا یئرلشدیریب اؤلکه‌نین کئچمیشده‌کی بۆتۆن آیریلیلیقلارین اۆسته‌سیندن گلن بیر بۆتۆنلشمه یئته‌نه‌یینین اۏلدۇغۇنۇ یۇردداشلارین ذهنینه یئرلشدیرمه آماجیدیر. ایکینجی ایسه اینسانلاری اؤزگۆر یارقیدا بۇلۇنابیلمه‌لرینی ساغلایاجاق ذهنلرله دۏناتماقدیر. بئله‌جه اؤزۆنۆ سینیرلایان یئره‌ل و دینسه‌ل باغلاردان سییریلان اینسان هم قرارلارینی اؤزۆ آلمیش، هم ده اؤزۆنه اۏخشایان باشقا ائشید یۇردداشلارلا بیرلیکده گه‌نه‌ل ایراده‌یی دیله گتیرمیش اۏلۇر. ایران اۏخۇللاریندا وئریلن ائییتیمین ده بنزر آماجلار داشیدیغی سؤیلمک اۏلاسیدیر. 

اۏخۇلدا وئریلن زۏرۇنلۇ ائییتیمده هر سیخی‌ دۆزه‌ن بللی دیرلرین داشیییجیسیدیر. اؤرنه‌یین تاریخین گؤرئوی، اۇلۇس- دئولتین اؤنجه‌لیکلی احتیاجی اۏلان اۇلۇسال کیملییی یارادیلماسینا قاتقیدا بۇلۇنماقدیر. اۇلۇسال کیملییین اۏلۇشدۇرۇلماسیندا ایلک یاپیلماسی گره‌کن ایسه، اۏرتاق بیر بلله‌یین یارادیلماسیدیر. اۇلۇس- دئولت نئجه بیر تاریخسه‌ل بلله‌یه احتیاجی وارسا، تاریخ اؤیرتیمی ده بۇنا گؤره تاسارلانیر؛ خالقی اۏلۇمسۇز ائتگیلییه‌جه‌یی دۆشۆنۆلن اۏلایلار یا بالاجا تۏخۇنماقلارلا کئچیشدیریلیر، یا گؤرمزدن گلینیز یا دا چارپیدیلیر. بللک اۆچۆن چۏخ گره‌کلی اۏلدۇغۇ دۆشۆنۆلن اۏلایلار ایسه هامیسی آیرینتیلی اۏلاراق آنلاتیلیر، گره‌کیرسه آبارتیلیر. 

اۏخۇلدا وئریلن تاریخ ائییتیمی مۆفرداتیندا "میللی ایگیدلر" و "اؤیکۆلار" گئنیش یئر تۇتار. ایگیدلرین و اؤیکۆلارین گرچکده وار اۏلۇب اۏلماماسی اؤنملی دئییلدیر؛ اؤنملی اۏلان، اۇلۇس- دئولتین اۏنلارا دۇیدۇغۇ گره‌کسینیمدیر. تاریخده ایگیدلره و اۏلایلارا سیخلیقلا باشوۇرۇلماسینداکی آماج تاریخی گرچکلری آیدینلادماق دئییلدیر؛ آماج، دئولتین اؤن‌گؤردۆیۇ دیرلر دۏغرۇلتۇسۇندا گلجک قۇشاقلاری حرکته کئچیرمکدیر. بۇ ندنله تاریخین گؤرئوی، دئولتین احتیاج دۇیدۇغۇ ایگیدلری یارادماقدیر. 

تاریخ کیمی باشقا سیخی دۆزه‌نلرین مۆفرداتی دا دئولتین ایلکه‌لری ته‌مه‌ل آلیناراق ساپتانیر. بئله‌لیکله بیر بۆتۆن اۏلاراق اۏخۇل، اۇلۇسال کیملیک سیمگه‌لرینین یارادیلدیغی، وطن تۏپراغینین قۇتساللاشدیریلدیغی، بۇ تۏپراقلار اۆچۆن یاشامینی وئرمه‌نین یۆجه‌لشدیریلدییی، یارادیلان ویا کشف‌ائدیلیب آبارتیلان ایگیدلیکلر اؤیکۆلارینین یاییلدیغی، تۇغرالی دیلین تک‌لشدیریلیب یایقینلاشدیریلدیغی بیر مکانا دؤنۆشۆر. بۇ سایقینلیقلا اۏخۇل و زۏرۇنلۇ ائییتیم، اۇلۇسۇن یارادماسینداکی ایشلوسه‌ل آراجا دؤنۆشۆر.

اۏخۇلۇن بۇ ایشلوسه‌للییی ندنیله اۇلۇس- دئولت، ائییتیم حاققینی باشقالاریندان آیری دیرلندیریر و بۇ قۏنۇ اۆزرینده داها چۏخ دۇرۇر. ارنست گلنر، بیرئیلرین باشقا حاقلارینی سینیرلاماقدان و پۏزماقدان چکینمه‌ین دئولتین ائییتیم حاققی گۆندمه‌ گلدییینده، بۇ حاققی چئینه‌مه‌سینین ترسینه، هرکسی بۇ حاقدان یارارلاندیرمایا چالیشدیغینی بیلدیریر. دئولت، آرتیق وبرین ساوۇندۇغۇ اۆزره، تک "مشرۇع شیددت تک‌الینه" صاحیب بیر قۇرۇم دئییلدیر، عئینی زاماندا "مشرۇع ائییتیم تک‌الینین" ده صاحیبی اۏلماسیدیر. حتی اینسانلارین ایش تاپمالاری، اۏنۇرلاری، گۆونلیک و اؤز سایقیلاری اۏنلارا وئریلن ائییتیمه باغی اۏلدۇغۇندان، بیر دئولت اۆچۆن مشرۇع ائییتیم تک‌الینی الینده بۇلۇندۇرماق، مشرۇع شیددت تک‌الینی الینه کئچیرمکدن داها اؤنملی و بلیرله‌ییجیدیر.

ایلگیلی یازیلار: 

اۇلۇس- دئولت، ائییتیم و دیل

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک" 

اۇلۇس یارادما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

دیل

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اؤنملی(Önəmli)= مهم

اؤزه‌للیک(Özəllik)=خصوصیت

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۇیقۇلاما(Uyqulama)= تطبیق،پراتیک

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

اؤرنک(Örnək)= مثال

زۏرۇنلۇ(Zorunlu)= اجباری

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

ساو(Sav)= ادعا

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

آنلاملی(Anlamlı)=معنادار

ائتگین(Etgin)= فعال

اۏخۇل(Oxul)= مدرسه

اۏران(Oran)= میزان

اۇلۇسلاشما(Uluslaşma)=ملت‌شوندگی

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

یایقین(Yayqın)= رایج

آماج(Amac)= هدف

یۇردداشلیق(Yurddaşlıq)= شهروند 

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

ایچسه‌للشدیریلمه(İçsəlləşdirilmə)= درونی سازی

دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

گؤرئو(Görev)= ماموریت

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

یارقی(Yarqı)= قضاوت

دۏناتیم(Donatım)= تجهیز

سینیر(Sınır)= مرز

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

ائشید(Eşid)= برابر

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل

سیخی دۆزه‌ن(Sıxı düzən)= دیسیپلین

قاتقی(Qatqı)= مشارکت

اۏلۇشۇم(Oluşum)=تشکل

بللک(Bəllək)= حافظه

اؤیرتیم(Öyrətim)= تدریس، تعلیم

تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن

اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی

اۏلای(Olay)= حادثه

چارپیدماق(Çarpıdmaq)= تحریف کردن

آیرینتی(Ayrıntı)= جزئیات

آبارتماق(Abartmaq)= مبالغه کردن

اؤیکۆ(Öykü)= حکایه

گره‌کسینیم(Gərəksinim)= نیاز

اؤن‌گؤرمک(öngörmək)= پیش‌بینی

قۇشاق(Quşaq)= نسل

ساپتاما(Saptama)= تثبیت

سیمگه(Simgə)= سمبل

قۇتسال(Qutsal) = مقدس

یۆجه‌لتمک(Yücəltmək)= تقدس زائی

تۇغرالی(Turğalı)= رسمی

ایشلوسه‌ل(İşləvsəl)= تابعی

آراج(Arac)= ابزار، واسط

بیرئی(Birey)= فرد

قۇرۇم(Qurum)= موسسه

تک‌ال(Təkəl)=انحصار

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

کتاب "آموزش به زبان مادری" منتشر شد+لینک دانلود

تهیه و تدوین کتاب "آموزش به زبان مادری" با هدف افزایش آگاهی گروه‌های ائتنیکی مغلوب در ایران و الخصوص جامعه ترک در مورد آموزش به زبان مادری و دو یا چندزبانگی صورت پذیرفته است.

در کتاب آموزش به زبان مادری به صورت عمده به روابط مابین آموزش و زبان مادری، نقش آموزش به زبان مادری در برچیدن ناعدالتی اجتماعی و جایگاه آموزش به زبان مادری در موضوعات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و ... پرداخته شده است. کتاب یاد شده برای اولین بار در ایران با زبانی آکادمیک ولی در عین حال ساده به مسئله آموزش به زبان مادری از زوایای مختلف پرداخته و سعی در ارائه راه‌حل‌های عملی و علمی برای زدودن تبعیضات زبانی و آموزشی موجود در سیستم آموزشی ایران را مد نظر  قرار داد است. 

در کتاب آموزش به زبان مادری سعی در تشریح علمی فواید آموزش به زبان مادری و در عین حال آثار مضر و متعدد عدم آموزش به زبان مادری در موضوعات آموزشی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و ... نیز با دیدی نقادانه پرداخته شده است. در کتاب مثال‌های متعددی از سیاست‌های زبانی و مدل‌های آموزشی و تربیت معلم در کشورهای همسایه و دیگر کشورهای جهان گردآوری و ارائه شده تا خواننده با دیدی متفاوت به مسئله آموزش به زبان مادری بنگرد. 

پائولو فریر بر عدم بی‌طرفی تمامی سیستم‌های آموزشی باور داشته و هدف از آموزش را انتگراسیون نسل جوانان با منطق سیستم حاکم و یا به مانند ابزاری جهت هماهنگ‌سازی با سیستم معرفی می‌کند  در عین حال فریر از نوع دیگری از آموزش که به عنوان ابزاری انتقادی و خلاق در دست دختران و پسران جوان جهت ایجاد تغییر و تحولاتی در دنیا با هدف کشف حقایق و "تمرین آزادی" یاد می‌کند. در کتاب آموزش به زبان مادری نیز برای اولین بار سعی در تشریح آکادمیک گفتمان‌های متنوع مغلوب در سراسر دنیا جهت بهره‌گیری از تجربیات آموزش به زبان مادری در اقصی نقاط دنیا مد نظر بوده است. 

بی‌تردید آموزش به زبان مادری برای گروه‌های ائتنیکی مغلوب در ایران نیز یکی از مهمترین خواست‌ها و نیازها جهت برخورداری از حقوق برابر شهروندی با گروه اقلیت حاکم فارسی‌زبان می‌باشد، سالهاست که شاهد مجادله زبانی گرو‌های ائتنیکی مغلوب الخصوص جامعه ترک به عنوان بزرگترین گروه ائتنیکی ساکن جغرافیای ایران می‌باشیم، به طوریکه اکنون آموزش سراسری و اجباری زبان ترکی و رسمیت سراسری زبان ترکی از جمله مهمترین خواسته‌های جامعه ترک جهت تحقق حقوق شهروندی برابر از سوی جامعه ترک اذعان می‌گردد.

کتاب "آموزش به زبان مادری" را می‌توانید از طریق سایت اسکریبد یا سایت آکادمیا دانلود نمائید.

نوشته‌های مرتبط:

"دیل یاراسی" به زبان ترکی و در مورد "آموزش به زبان مادری" منتشر گردید+لینک دانلود

دیل

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

دیل، گره‌ک بیرئی، گره‌ک توْپلۇم آچیسیندان ته‌مه‌ل قایناق نؤقطه‌لریندن بیری، بلکه اه‌ن اؤنملیسیدیر. چۆنکۆ دیل، هم بیرئیین کیملییینین بیچیملنمه‌سینده اه‌ن اؤنملی روْللاردان بیرینه صاحیبدیر، هم ده توْپلۇمسال بۆتۆنلشمه‌نین - اوْلۇملۇ یا دا اوْلۇمسۇز یؤنده- بیچیملنمه‌سینده اؤنملی ایشلئولر اۆستله‌نیر. اینسانلیق تاریخینده دیلین سیاسی آماجلارلا قۇللانیلماسینا آنجاق چاغداش زامانلاردا راستلانماقدادیر. دیلین سیاستین قوْنۇسۇ و آماجی اوْلماسی، میللییتچیلیک دوْغۇشۇنا قوْشۇتدۇر. دیلین داشیدیغی اؤنم ندنیله، میللییتچی ایدئوْلوْژی، قامۇسال آلانی تاساریملاماق آماجیلا دیله مۆداخیله‌لر ائتمیشدیر.

میللییتچیلیک و اوْنۇن دئولت موْدلی اوْلان اۇلۇس- دئولت، دیلده بیرلییه اؤزه‌ل بیر اؤنم وئره‌ر. دیلین ایکی باسقین وۇرقۇسۇ واردیر: بیر کز دیل، هر شئیدن اؤنجه بیر سیمگه‌دیر؛ میللت قۇرغۇسۇنداکی اوْرتاق کیملییین سیمگه‌سیدیر. "بیز" اوْلما بیلینجینین سیمگه‌سیدیر. اۇلۇس- دئولتین "بیز" اوْلما بیلینجینین توْپلۇمدا یئر ائتمه‌سی، آنجاق اؤلکه ایچینده تک بیر دیلین دانیشیلماسیلا اوْلاسی قیلینابیلر. فرقلی "یئره‌ل" دیللری دانیشان ایسانلار عئینی "اۇلۇسال" دیلی دانیشمایا و آنلامایا باشلادیقلاریندا، میللییتچیلییین شعارلاری توْپلۇمسال سینیفلاردا داها تئز یئرله‌شر. سئچکینلرین و سیرادان اینسانلارین عئینی دیلی قۇللانمالاری، بۇ بؤلۆملرین گه‌نه‌ل اؤزلم و دۇیقۇلار چئوره‌سینده کیلیدله‌نیب یبر آرایا گلمه‌لرینی و گره‌کدییینده عئینی آماج اۆچۆن بیرلیکده حرکت ائتمه‌لرینی ساغلار. دیل بیرلییی ساده‌جه سیاسی و اکینجسه‌ل بیر اؤنم داشیماز، عئینی زاماندا ایقتیصادی و اۇیقۇلامالی بیر گره‌کسینیمه ده قارشیلیق گلیر. چۆنکۆ اؤلکه ایچینده اۇلۇسال بیر ایقتیصادین اوْلۇشماسی و وارلیغینی دوام ائتدیریلمه‌سی اۆچۆن اؤلکه چاپیندا عئینی دیلین کئچرلی اوْلماسینا احتیاج واردیر.

ایکینجیسی، دیل بیر آراجدیر؛ فرقلی ائتنیک کیملییه و دیله صاحیب اوْلان، آنجاق عئینی "اۇلۇس"دان اوْلدۇقلاری وارساییلان نۆفۇسۇ دئییشدیرمه‌نین و دؤنۆشدۆرمه‌نین آراجیدیر. بۇ آراجین قۇللانیمینین ائتگینلییی و یایقینلیغی آرتدیقجا، فرقلیلیکلرین تؤرپۆلنمه‌سی و بۇنا قارشین میللییتچیلیک ایلکه‌لرینی ته‌مه‌ل آلان ایستاندارد بیر دیلین و اکینجین اۆره‌تیمی(و یئنی‌دن اۆره‌تیمی) قاچینیلماز اوْلۇر. ایلک دؤنم اۇلۇس- دئولتلرده یۇردداشلیق ایله دیل آراسیندا بیر باغلانتی قۇرۇلمۇشدۇ. یۇردداشلیق ایله میللییتچیلییین اوْرتاق بیر دیل اۆزریندن بیربیرینه باغلانماسینین یئتگین بیر آنلاتیمینی جان استۇرات میلده تاپماق اوْلاسیدیر:

"فرقلی میللییتلردن اوْلۇشان بیر اؤلکه‌ده اؤزگۆر قۇرۇملارین وار اوْلماسی هارداسا اوْلاناقسیزدیر. یۇردداشلیق دۇیقۇسۇندان یوْخسۇن اینسانلار آراسیندا، اؤزه‌للیکله ده فرقلی دیللرده اوْخۇر و دانیشیرلارسا، تمثیلی بیر حؤکۇمتین اوْلۇشماسی اۆچۆن گر‌ه‌کلی بیر پارچا بیر قامۇاوْیۇ اوْلۇشماز."

میلین بۇ سؤزلری یازدیغی دؤنمده اۆچ بۆیۆک آورۇپا اؤلکه‌سینده بیر دیل بیرلییی سؤز قوْنۇسۇ دئییلدی و اؤلکه دۆزئیینده چوْخ فرقلی دیللر دانیشیلیردی. ایتالیا سیاسی بیرلییینی گرچکلشدیردییینده اؤلکه‌نین ساده‌جه یۆزده 2’سینین ایتالیانجا دانیشدیغی تخمین ائدیلیردی. فرانسادا 1789’دا نۆفۇسۇن یاریسینین تک کلمه بیله فرانسیزجا دانیشمادیغینا یؤنه‌لیک وئریلر وار اوْلماقدادیر. ائله کی، 1794’ده قامۇ گۆونلییی آلت قۇرۇلۇ اۆیه‌لریندن باریر، بۇ جان سیخیجی دۇرۇمدان آشاغیداکی سؤزلرله شیکایت ائدیردی:

"یۇردداشلار! اؤزگۆر بیر خالقین دیلی هرکس اۆچۆن تک و عئینی اوْلمالیدیر... ائله‌ گؤردۆک کی، باس- برتوْن دئییلن باسک لهجه‌سی، آلمان و ایتالیان دیللری، باغنازلیق و باتیلی اینانجین ائگه‌منیلییینی سۆره‌کلی قیلمیش... دئوریمین دوْققۇز باخانلیغا نۆفۇذۇنۇ انگلله‌میش و فرانسانین دۆشمنلرینه یارامیشدیر... فرانسیز دیلینی اؤیرته‌رک بۇ کشیشلر ایمپراتوْرلۇغۇنۇ اوْرتادان قالدیرین... یۇردداشلاری اۇلۇسال دیللریندن خبرسیز بیراخماق وطنه خیانتدیر." 

عئینی دؤنمده آلمان ایمپراتوْرلۇغۇ دا له، فرانسیز و دان دیلینی دانیشانلاری آلمانلاشدیرما سیاستی گۆدۆردۆ. آلمانیانین بیرلییه اۇلاشدیغی سیرادا آلمانجا دانیشانلارین یۆزده 17 اوْرانیندا اوْلدۇغۇ تخمین ائدیلیر. اریک‌جان ارنست هابسبام، آلمانلارین و ایتالیانلارین دیله باشقا اۇلۇس- دئولتلرین داها بۆیۆک بیر آنلام بیچدیکلرینی ایفاده ائدر. اوْنا گؤره، آلمانلار و ایتالیانلار اؤز میللی دیللرینه- اؤرنه‌یین اینیگلیزجه اوْخۇیۇب یازانلارین اینگیلیزجه‌یه وئردیکلری اؤنمدن- چوْخ داها بۆیۆک بیر دیر وئریردیلر: "آلمان و ایتالیان لیبرال اوْرتا سینیفلارین گؤزۆنده دیل، بیرلشیک بیر میللی دئولتین یارادیلماسیندا ته‌مه‌ل اؤنمده بیر قانیت ساغلاییردی."

دیلین هم بیر سیمگه هم ده بیر آراج اوْلماسی ندنیله هر اۇلۇس- دئولت، توْپلۇمسال دؤنۆشۆمۆن آرزۇلانان تکچی- ایستاندارد دوْغرۇلتۇدا سیرائتمه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن دیله قاریشیر. دیل یؤنه‌تیلیر، یؤنلندیریلیر و حتی یئنی‌دن یارادیلیر. هرکسین بۇ اۇلۇسال دیلی دانیشماسی اۆچۆن چئشیدلی مئکانیزملره باش‌وۇرۇرلار. بۇ مئیداندا بۆتۆن دئولت چالیشمالارینین تک دیلدن یۆرۆتۆلمه‌سینه باشلانیر و اؤلکه ایچینده فرقلی دیلی دانیشانلارا سئچیلمیش اوْلان دیل دایاتیلیر. 

گره‌ک "دۇرۇم پلانلاماسی" گره‌ک ده "کوْرپۇس تاسارلاماسی" یوْلۇیلا هم فرقلی دیللر آراسیندا ایلیشگیلر بلیرله‌نیر هم ده دیل ایچی دۆزه‌نلمه‌لر یئنی باشدان یاپیلیر. بئله‌لیکله دیل‌بیلگیسینین قۇراللاری بلیرله‌نر، کلمه داغارجیغینا اۇلۇسال بیر نیته‌لیک و ایچه‌ریک قازاندیریلیر. بعضی دیللرین، بلیرلی کلمه‌لرین و قاوراملارین یاساقلانماسی یوْلۇنا گئدیلیرکن، سئچیلمیش اوْلان دیلین قوْرۇنماسی و گلیشدیریلمه‌سی اۆچۆن بیلیمسه‌ل چالیشمالار یاپیلیر، قۇرۇملار اوْلۇشدۇرۇلۇر. بۆتۆن بۇ اۇیقۇلامالار، اۇلۇس- دئولت نۆفۇسۇ دؤنۆشدۆرمه تاساریسی قوْشۇت اوْلاراق گلیشمیشدیر.

دیل، میللییتچیلییینین قامۇسال آلانی بیچیملندیرمک آماجییلا همیشه مۆداخیله‌ده بۇلۇندۇغۇ و یؤنه‌تدییی بیر اکینجسه‌ل اؤیه اوْلدۇ. اۇلۇس قۇرغۇسۇندا دیل بیر یاندان اوْرتاق کیملییین و "بیزلیک" بیلینجینین بیر گؤسترگه‌سی و قانیتی ساییلدی؛ باشقا یاندان ایسه بۇ قۇرغۇنۇن سیاسی اۇیقۇلامایا تؤکۆلدۇیۇ دۇرۇملاردا اۇلۇس- دئولته منسۇب نۆفۇسۇ دؤنۆشۆدۆرمک یوْلۇندا اصلی آراج اوْلاراق قۇللانیلدی.

ایلگیلی یازیلار: 

اۇلۇس- دئولت، ائییتیم و دیل

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک" 

اۇلۇس یارادما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

توْپلۇم(Toplum)=جامعه

آچی(Açı)= زاویه

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

قایناق(Qaynaq)= منبع

اؤنملی(Önəmli)= مهم

بیرئی(Birey)= فرد

کیملیک(Kimlik)=هویت

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بۆتۆنلشمه(Bütünləşmə)=یکپارچه‌سازی

اۏلۇملۇ(Olumlu)= مثبت

اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی

یؤن(Yön)= جهت

ایشلئو(İşlev)=کاربرد

اۆستلنمک(Üstlənmək)= بر عهده گرفتن

آماج(Amac)= هدف

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

قۏشۇت(Qoşut)= پارالل

داشیماق(Daşımaq)=حمل، نقل

قامۇسال(Qamusal)=اجتماعی

آلان(Alan)=سطح

تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اؤزه‌ل(Özəl)= خاص،ویژه

باسقین(Basqın)= غالب

وۇرغۇ(Vurğu)=تاکید

کز(Kəz)= دفعه

سیمگه(Simgə)= سمبل

قۇرغۇ(Qurğu)=تخیل، انتزاع

اوْرتاق(Ortaq)=مشترک

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

سینیف(Sınıf)=طبقه

سوچکین(Seçkin)=گزیده

سیرادان(Sıradan)=معمولی

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اؤزلم(Özləm)= حسرت

دۇیقۇ(Duyqu)=احساس

چئوره(Çevrə)=محیط

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۇیقۇلامالی(Uyqulamalı)= عملی

گره‌کسینیم(Gərəksinim)= نیاز

قارشیلیق(Qarşılıq)=مقابله

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل‌گیری

آراج(Arac)= ابزار، واسط

وارساییم(Varsayım)= فرضیه

ائتگینلیک(Etginlik)=فعالیت

یایقین(Yayqın)= رایج

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

قاچینیلماز(Qaçınılmaz)=اجتناب‌ناپذیر

دؤنم(Dönəm)=مدت

یۇردداشلیق(Yurddaşlıq)= شهروندی

باغلانتی(Bağlantı)= پیوند

یئتگین(Yetgin)= مکمل، کامل

آنلاتیم(Anlatım)=افاده، بیان

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد

اوْلاناقسیز(Olanaqsız)=غیرممکن

یۏخسۇن(Yoxsun)= محروم

قامۇاۏیۇ(Qamuoyu)= افکار عمومی

دۆزئی(Düzey)= سطح

بیرلیک(Birlik)=وحدت

وئری(Veri)= اطلاعات

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

اۆیه(Üyə)= عضو

باغنازلیق(Bağnazlıq)= تعصب

باتی(Batı)= غرب

اینانج(İnanc)= باور

ائگه‌منلیک(Egemənlik)= حاکمیت

سۆره‌کلی(Sürəkli)= مداوم

دئوریم(Devrim)= انقلاب

قانیت(Qanıt)= دلیل

یؤنتمک(Yönətmək)=اداره کردن

یؤنلندیرمک(Yönləndirmək)=هدایت کردن

چئشیدلی(Çeşidli)=مختلف، متنوع

یۆرۆتۆلمک(Yürütülmək)= به اجراء گذاشتن

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

دۆزه‌نلمه(Düzənləmə)=تنظیم

 دیل‌بیگلیسی(Dilbilgisi)= دستور زبان

قۇرال(Qural)= قاعده

داغارجیق(Dağarcıq)= انبان

نیته‌لیک(Nitəlik)= کیفیت، وصف

ایچه‌ریک(İçərik)= محتوا

قاورام(Qavram)= مفهوم

یاساق(Yasaq)= ممنوع

قۏرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن

گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه

بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی

گؤسترگه(Göstərgə)= اشارت

اۇلۇس یاراتما سۆره‌جینده ائییتیم و دیل‌

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

1800’لاردان باشلایاراق، تی‌لینین "ساپتالانمیش دئولت" دئدییی بیر گۆجۆ داشییان مرکزی بیر قۇرۇلۇش طرفیندن یۆرۆتۆلن اۇلۇسلاشما سۆره‌جی، اۇلۇسۇن دوْغال بیر اوْلۇشۇم دئییل، ترسینه قۇرغۇلانان و یارانان بیر یاپی اوْلدۇغۇنا ایشارت ائدر. آرالاریندا فرقلیلیکلر وار اوْلان و گؤوشک باغلارلا بیربیرینه باغلانمیش توْپلۇلۇقلاردان بیر "بیرلیک" اوْلۇشدۇرماق اۆچۆن "اۇلۇس"ۇن خیال ائدیلمه‌سی و یارادیلماسی گره‌کیر.

میللییتچیلیک بیر اۇلۇس یارادماق اؤیرتیسیدیر. میللییتچیلییه گؤره، سیاسال یؤنه‌تیمین دوْغال و ا‌ه‌ن اۇیقۇن توْپلۇمسال بیریمی اۇلۇسدۇر و هر اۇلۇس دا اؤز گلجه‌یینی بلیرلمه حاققینا صاحیبدیر. بیر باشقا آنلاتیملا، سیاسال هؤرگۆتلنمه‌نین اۆلکۆ بیچیمی اۇلۇس- دئولتدیر و هر ائگه‌من دئولتین ده تک بیر اۇلۇسۇ اوْلمالیدیر. بۇ ندنله، هر میللییتچیلیک بیر اۇلۇس تانیمینا احتیاج دۇیار. نه وار کی، گرچکده هارادا و نه زامان بیر اۇلۇسۇن وار اوْلدۇغۇنۇ کسین بیر بیچیمده اوْرتایا قوْیاجاق نسنه‌ل بیر اؤلچۆت وار اوْلمادیغیندان هرکس طرفیندن قبۇل ائدیله‌بیله‌جک بیر اۇلۇس تانیمینا اۇلاشماق دا سوْن درجه گۆجدۆر. بۇ دۇرۇمدا میللییتچی ایدئوْلوْژیده اۇلۇس، گه‌نه‌للیکله "اوْرتاق بیر اکینج" و "دیل"ه قایناقلا تانیملانار. آیریجا تاریخ، گه‌له‌نکلر، دین و ائتنیسیته کیمی اؤیه‌لرین اوْرتاقلیغی ویا پایلاشیلماسی دا اۇلۇس اوْلمانین ایشارتی ساییلار. میللییتچیلیک، بۆتۆن بۇ اؤیه‌لری اوْرتاق بیر ایلیشگینلیک دۇیقۇسۇ یارادیلماسینی ساغلایان آراجلار اوْلاراق دیرلندیریر و دئولت دستکلی مئکانیزملرین یاردیمییلا آماجا اۇیقۇن بیر بیچیمده ایشلر و اۇلۇسال کیملیکلری بیلینجلی اوْلاراق یاراتمایا چالیشار. بۇنا میللت اوْلۇشدۇرما / اۇلۇس یاراتما تاریخسه‌ل سۆره‌ج ایچه‌ریسینده اۇلۇس اوْلۇشدۇرما دئنه‌ییملری اینجه‌لندییینده، بۆتۆن دئولتلرین اۇلۇسۇ قۇرغۇلار و قۇرارکن بنزر آراجلاردان قۇللاندیغی گؤرۆلۆر. بۇنلاردان – بۇ چالیشمانین قوْنۇسۇنۇ اوْلۇشدۇران- دیل و ائییتیم بۆیۆک بیر اؤنه‌می داشیر.

ایلگیلی یازیلار:

اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی  

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک"

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

ساپتاما(Saptama)= تثبیت

قۇرۇلۇش(Quruluş)=تاسیس

اۇلۇس(Ulus)= ملت

دوْغال(Doğal)= طبیعی

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل گیری

قۇرغۇلاماق(Qurğulamaq)= طراحی کردن

یاپی(Yapı)= ساختار

گؤوشک(Gövşək)= شل 

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

اؤیرتی(Öyrəti)= دکترین، تز

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت، اداره

اۇیقۇن(Uyqun)= مناسب

تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

بیریم(Birim)= واحد

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

اۆلکۆ(Ülkü)= ایده‌آل

بیچیم(Biçim)= فرم، شکل

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

گرچک(Gərçək)=حقیقت

کسین(Kəsin)= قطعی

نسنه‌ل(Nəsnəl)= آبجکتیو

اؤلچۆت(Ölçüt)= معیار

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

قایناق(Qaynaq)= منبع

گه‌له‌نک(Gələnək)= سنت

اؤیه(Öyə)=عنصر، المان

ایلیشگینلیک(İlişginlik)=عایدات

یاردیم(Yardım)= کمک

آماج(Amac)= هدف

کیملیک(Kimlik)=هویت

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه

آراج(Arac)= ابزار، واسط

"اۇلۇس- دئولت" و "اۇلۇسال کیملیک"

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

دئولتین "اۇلۇس" ایله بیرلیکده دۆشۆنۆلمه‌سی، چاغداش دئولتین یۆکسلیشیله بیرلیکده اۏلۇشان اه‌ن اؤنملی ذهنی و یاپیسال دئییشیملردن بیریدیر. هابرماسا گؤره، "دئولت" و "اۇلۇس" سؤزجۆکلرینین "اۇلۇس- دئولت" اۏلاراق بیربیریله قایناشماسی ۱۸. یۆزایلین سۏنلارینداکی دئوریملردن سۏنرایا راستلار. درک هیتر(Derek Heater) ده، "اۇلۇس" قاورامینین یئره‌ل باغلامیندان قۏپاردیلیب "دئولت" ایله ایلیشگیلی اۏلاراق دۆشۆنۆلمه‌سینین ۱۸. یۆزایلدن سۏنراکی بیر گلیشمه اۏلدۇغۇنۇ سؤیلر. اۇلۇس ایله دئولتین باغلانتیلاندیریلماسی، "اۇلۇس" دئییلن تۏپلۇلۇغۇن دئولت طرفیندن بیر یارادماسینا باغیملی تۇتۇلماسینی برابرینده گتیرر. دئولت، اۇلۇسۇ ایشلر و اۏنا بیر سیاسال کیملیک قازاندیریر.

اۇلۇسا بیر کیملیک قازاندیرما، اۇلۇس- دئولت یاشامسال بیر گره‌کلیلیکدیر. هر نه قدر چاغداش دئولت یاپیلانماسییلا بیرلیکده دئولتلر اؤنجه‌دن صاحیب اۏلمادیقلاری درجه‌ده بیر یؤنه‌تیمسه‌ل و جۏغرافی بۆتۆنلۆیه قۏوۇشدۇلارسا دا، بۇ یئترلی دییلدیر. یؤنه‌تیمسه‌ل و جۏغرافی بیرلییی تاماملایاجاق و گۆونجه آلتینا آلاجاق بیر اکینجسه‌ل بیرلییه احتیاج واردی. بۇ ندنله دئولت، انرژیسینین و اۏلاناقلارینین اؤنملی بیر بؤلۆمۆنۆ، تۏپلۇلۇغۇن یئره‌ل ایلیشگینلیک باغلارینی آشان اۇلۇسال سیمگه‌لری یارادمایا و بۇنلاری قۇللاناراق اکینجسه‌ل باغداشیقلیغی ساغلامایا خرجله‌دی. 

اکینجسه‌ل فرقلیلیکلری تؤرپۆله‌مک، تۏپلۇلۇغۇن پایلاشدیغی ائتنیک، دیلسه‌ل و دینسه‌ل "بیرلیک" دۆشۆنجه‌سینی سۆره‌کلی اۏلاراق ایشله‌مک و بئله‌جه اکینجسه‌ل باخیمدان تک پارچا بیر تۏپلۇم یارادماق، بۆتۆن اۇلۇس- دئولتلرین اؤنجه‌لیکلی آماجی اۏلدۇ. دئولتین بللی بیر سیاسال کیملیک داشییان بیر اۇلۇس یاراتمادا یارارلاندیغی دۆشۆنجه ایسه میللییتچیلیکدیر. میللییتچیلیک، آورۇپاداکی تۏپلۇلۇقلارین اۇلۇس- دئولت اۏلاراق هؤرگۆتلنمه‌یه باشلادیقلاری ۱۸. یۆزایلدن سۏنرا بیر سیاسال ایدئۏلۏژی اۏلاراق بلیرله‌میشلر.

میللییتچیلیک ایدئۏلۏژیسینین بیرسیرا مرکزی اؤنرمه‌لری بۇلۇنۇر. اسمیته گؤره بۇنلار دؤرد دنه‌دیر: بیرینجیسی، دۆنیانین هر بیرئی اؤز بیرئیسللییی، تاریخی و یازقیسی اۏلان میللتلره بؤلۆنمۆش اۏلدۇغۇ ساویدیر. ایکینجیسی، میللتین تۏپلۇمسال و سیاسی گۆجۆن قایناغی اۏلماسی و میللته باغلیلیغین باشقا بۆتۆن صداقت باغلارینی اۆستۆنده یئر آلماسیدیر. اۆچۆنجۆسۆ، ایر اؤزگۆرلۆک ایسته‌یلیرسه اینسانلارین بیر میللتله اؤزدشلشمه‌لری زۏرۇنلۇلۇغۇدۇر. و دؤردۆنجۆسۇ ده، دۆنیادا باریش و گۆونلییین ائگه‌من اۏلماسی اۆچۆن میللتلرین اؤزگۆر و گۆونلیک ایچینده وار اۏلمالاری گره‌ییدیر. بۇ ته‌مه‌ل دۆشۆنجه‌لردن حرکتله میللییتچیلیک، "میللی بیرلیک، میللی کیملیک، قارداشلیق" کیمی قاوراملار اۆره‌تیر و بۇ قاوراملارین قامۇسال قۇللانیمینی اۏلابیلیر اۏلدۇغۇنجا یایقینلاشدیراراق تۏپلۇلۇغۇن بۇ قاوراملار چئوره‌سینده شهرلشمه‌سینی ساغلامایا چالیشار.

میللییتچی ایدئۏلۏژیده آماج، دئولتین سیاسی بیرلییینی ساغلاما آلماق، فرقلیلیکلردن بیر پارچا بۆتۆن اۏلۇشدۇرماق و ایقتیصادی چاغداشلاشمایی تاماملایابیلمکدیر. دئولتین بۆتۆن اۏلاناقلاری بۇ آماجلار اۆچۆن حرکته کئچیریلیر. بۆیۆک اۏردۇلار اۏلۇشدۇرۇلۇر و دئولت بۆدجه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن دۏغرۇدان وئرگی سیستمینه کئچیلیر. اۏخۇل و نیظامی اۏجاقلارییلا تۏپلۇمۇن گئنیش بؤلۆمۆ سیستمین قاپساما آلانینا گیرمه‌یه باشلار. دیلده، تاریخده، اۇزلۇقده و گۆنده‌لیک یاشانتیدا تک بیر گه‌له‌نک بلیرله‌نیر ویا یارادیلیر و بۇ گه‌له‌نه‌یه‌ داها اؤنجه وار اۏلان باشقا گه‌له‌نکلره قارشی اۆستۆنلۆک قازاندیریلیر. اۇلۇسال ائییتیم قۇرۇملاری قۇرۇلۇر، ایستاندارد دیللر دایاتیلیر، سرگیلر و مۆزه‌لر قۇرۇلۇب اۇزلۇقسال چالیشمالار دستکله‌نیر، اۇلۇسال اکینج اۆره‌تیمی ساغلاماق اۆچۆن اۇلۇسال بایراقلار، مارشلار، سیمگه‌لر و گه‌له‌نکلر یارادیلیر.

بۇ بیچیمده حرکت ائدن بۆتۆن یئره‌ل کیملیکلرین اۆز‌رینده باغداشیق بیر اۇلۇس کیملییی اۏلۇشدۇرۇلماسی سۆره‌جینده ائگه‌من سینیف و بۇ سینیفین اکینج و قۇرۇملاری بلیرله‌ییجی بیر اؤنه‌مه صاحیب اۏلۇر. اۇلۇسال بیلینج سئچکینلر طرفیندن اۏلۇشدۇرۇلاراق اینسان تۏپلۇلۇقلارینا فرقلی کاناللار آراجیلیغیلا آختاریلیر. سیرادان اینسانلاردان گؤزله‌نن و ایسته‌ییلن، ائگه‌من و ائییتیملی سینیفلارجا بلیرله‌نن اکینج و قۇرۇملارلا اؤزدشلشمه‌لری ویا بۇنلارلا چۏخ آچیق اۇیۇشمازلیغی دۆشۆمکدن چکینمه‌لیدیرلر؛ اۇلۇسلاشما بۇنۇ گره‌کدیریر. بۇ باغلامدا میللییتچیلییین تاریخسه‌ل ایشلوی، عایله، تۏپلۇلۇق، عشیرت کیمی آلت- کیملیکلرین دئولتین بۆتۆنسه‌للییینی انگلله‌مه‌سینه مانع اۏلماق اۆچۆن بۆتۆن کیملیکلرین اۆزرینده بیر "اۆست- اۇلۇسال کیملیک" یارادماق و بۇ اۆست- کیملییی اینسانلارین باغلیلیغینین اۏداق نؤقطه‌سی یاپماقدیر.
ایلگیلی یازیلار:
اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک

اۇلۇس(Ulus)= ملت

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

کیملیک(Kimlik)=هویت

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

اۇلۇشۇم(Oluşum)= شکل‌گیری

اؤنملی(Önəmli)= مهم

یاپیسال(Yapısal)= ساختاری

سوْن(Son)=انتها

دئوریم(Devrim)= انقلاب

قاورام(Qavram)= مفهوم

یئره‌ل(Yerəl)= محلی

گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه

تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت

باغیملی(Bağımlı)= وابسته

یاشامسال(Yaşamsal)= حیاتی

گره‌کلیلیک(Gərəklilik)=الزام

یؤنه‌تیمسه‌ل(Yönətimsəl)= اداری

یئترلی(Yetərli)= کافی

گۆونجه(Güvəncə)= گارانتی

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

اۏلاناق(Olanaq)= امکان

سیمگه(Simgə)= سمبل

باغداشیق(Bağdaşıq)= هموژن

تؤرپۆله‌مک(Törpüləmək)= سوهان زدن

سۆره‌کلی(Sürəkli)= مداوم

آماج(Amac)= هدف

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

اؤنه‌ری(Önəri)= پیشنهاد

یازقی(Yazqı)= سرنوشت

ساو(Sav)= ادعا

قایناق(Qaynaq)= منبع

اؤزگۆر(Özgür)= آزاد

اؤزدشلشمک(Özdəşləşmək)= یکسان‌سازی

زۏرۇنلۇ(Zorunlu)= اجباری

باریش(Barış)=صلح

گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت

ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

یایقین(Yayqın)= رایج

اوْردۇ(Ordu)=ارتش

وئرگی(Vergi)= مالیات

اۏخۇل(Oxul)= مدرسه

قاپساملی(Qapsamlı)= جامع

اۇزلۇق(Uzluq)= هنر

گۆنده‌لیک(Gündəlik)= روزمره

گه‌له‌نک(Gələnək)= سنت

اۆستۆنلۆک(Üstünlük)= برتری

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

قۇرۇم(Qurum)= موسسه

دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن

بیچیم(Biçim)= فرم، شکل

بیلینج(Bilinc)= آگاهی

آراجیلیق(Aracılıq)=واسطه

اۇیۇشمازلیق(Uyuşmazlıq)= عدم تطابق

ایشلو(İşləv)=کاربرد

اۇلۇس – دئولت، ائییتیم دیلی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

گۆنۆمۆز دۆنیاسیندا دئولتلرین یاپیلانما بیچیملری بۆیۆک اؤلچۆده موْدرنیته‌نین ایزلرینی داشیر. موْدرنیته، آورۇپا قیتاسیاندا، ۱۶. و ۱۸. یۆزایللر آراسیندا اوْرتایا چیخان و توْپلۇمسال یاشامین همن هر آلانیندا بۆیۆک چاپلی دئییشیملر مئیدانا گتیرن بیر سۆره‌جدیر. چاغداشلاشما سۆره‌جیله بیرلیکده صنایعلشمه‌نین و ایقتیصادی ایلیشگیلرین مئتاللاشماسینین سۆرعتی آرتدی، آنامالچی ایقتیصادا کئچیلدی، توْپلۇمسال ایش‌بؤلۆمۆ بۆیۆدۆ، بیلیمسه‌ل دۆشۆنجه بیچیملری یۆکسلدی، سۆرعتلی بیر شهرلشمه یاشاندی و دئموْکراتیکلشمه‌یه دؤنۆک چابالار یوْغۇنلۇق قازاندی. بۇ کؤکدنچی دئییشیم سۆره‌جی، توْپلۇمسال و سیاسال قۇرۇملارین بۆتۆنۆیله دؤنۆشمه‌سی سوْنۇجۇنۇ دوْغۇردۇ. بئله‌لیکله باشدا توْپلۇمسال و سیاسال قۇرۇملار اوْلماق اۆزره هئچ‌بیر قۇرۇمۇن گه‌له‌نکسل هؤرگۆتلنمه بیچیمینی و موْدرنیته‌دن اؤنجه‌کی قوْنۇمۇنۇ قوْرۇما شانسی قالمادی. 

چاغداشلاشما سۆره‌جی ایله بیرلیکده "دئولت" یاپیلانماسی دا دئییشدی و یئنی بیر حال آلدی. دئولت، توْپراقلارینی تک بیر یؤنه‌تیم آلتیندا توْپلایاراق یؤنه‌تیمسه‌ل آلابیلیرلییینی گۆجلندیردی ، یؤنه‌تیمه خالقین قاتیلیمینی ساغلادی، ائگه‌منلییینین حؤکم سؤردۆیۆ سینیرلاری کسین بیر بیچیمده بلیرله‌دی. اؤزۆ دیشیندا شیددت قۇللانابیله‌جک گۆجلری تصفیه ائدرکن اؤزۆ یئنی شیددت بیچیمی و مئکانیزملری یاراتدی. دئولتین چاغداشلیغی، "مرکزی بیر گۆج" اوْلماسینا دایانیردی؛ جوْغرافی، حۆقۇقی و سیاسی مرکزیلشمه سایه‌سینده چاغداش دئولت، اؤنجللرینه قیاسلا چوْخ داها جایدیریجی بیر گۆجه قوْوۇشدۇ. بۇ گۆج، چاغداش دئولتی، آورۇپا قیتاسیندا باشلایان گه‌نه‌ل چاغداشلیق سۆره‌جینین دۆنیانین باشقا بؤلگه‌لرینه داشینماسینی ساغلایان اؤیه‌لردن بیری حالینه گتیردی. آیریجا، داشیییجیلیغینی یاپدیغی سۆره‌جله بیرلیکده چاغداش دئولتین اؤزۆ ده زامان ایچینده ائورنسه‌ل بیر موْدل اؤومه‌سینی قازاندی. 

مرکزیلشمه‌ اۆزرینده یۆکسلن و وئرگیلرله مادی قایناق ساغلایان چاغداش دئولت، توْپلۇمسال، ایقتیصادی و اکینجسه‌ل چاغداشالاشمانین گره‌کلرینی اؤزۆندن اؤنجه‌کی سیاسال یاپیلارا اوْرانلا داها ائتگین و داها ایشلوسه‌ل بیر بیچیمده یئرینه گتیریردی. داها اؤنجه تاریخ صحنه‌سینده یئر آلمیش سیاسی یاپیلانمالار نه مطلق سینیرلارلا بیربیریندن آیریلیر، نه ده ایچ بۆتۆنله‌شمه‌یی و باغداشیقلاشمایی اؤزندیریردی. فئوْدال سئچکینلر چوْخ بؤیۆک اؤلچۆده توْپراغی دئنه‌تیملری آلتیندا تۇتمالارینا راغمن آنجاق نیظامی بیر مرکزی گۆجه و قیسیتلی بیر گۆنده‌لیک یاشامی اۆره‌تمه آلابیلیرلییینه صاحیبدیلر. ایمپراتوْرلۇقلارین اۇیرۇقلارینی وئرگییه باغلاما گۆجۆ واردی آنجاق اکینجسه‌ل باغداشیقلیغی یاپما کیمی بیر دردلری یوْخدۇ. اوْیسا چاغداش دئولتین قابلادیغی توْپراق آچیق، بۇ توْپراق اۆزرینده‌کی ائگه‌منلییی ایسه مطلقدی. بۇ دۇرۇم، سینیرلاری کسین اوْلاراق بلیرلنمیش توْپراقلار اۆزرینده یاشایانلارین کیملیکلرینین ده بیر قالیبه تؤکۆلمه‌سینه و سؤز قوْنۇسۇ توْپراقلار اۆزرینده آنجاق بلیرلنمیش کیملییی داشییانلارین حاق صاحیبی اوْلدۇغۇنا دؤنۆک بیر ائییلیمین دوْغماسینا ندن اوْلدۇ. بئله‌لیکله چاغداش دئولت، "اۇلۇس" آدی وئریلن بۆتۆنله اؤزدشلشدیریلمه‌یه باشلاندی و بیر خیال اوْلاراق یارادیلان "اۇلۇس"، دئولتین ائگه‌منلییینین قایناغی اوْلدۇ. 

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

اۇلۇس(Ulus)= ملت

ائییتیم(Eyitim)= آموزش

توْپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه

چاغداش(Çağdaş)= معاصر

ایلیشگی(İlişgi)=ارتباط

آنامالچی(Anamalçı)= کاپیتالیست

بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی

کؤکدنچی(Kökdənçi)= رادیکال

قۇرۇم(Qurum)= موسسه

سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه

گه‌له‌نکسه‌ل(Gələnəksəl)= سنتی‌

هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات

قوْنۇم(Qonum)= موقعیت

قوْرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت، اداره

آلابیلیرلیک(Alabilirlik)= کاپاسیته، ظرفیت

ائگه‌منلیک(Egemənlik)= حاکمیت

سینیر(Sınır)= مرز

کسین(Kəsin)= قطعی

بیلرلنمه(Bəlirlənmə)= مشخص شده، تعیین شده

دیش(Dış)= بیرون

جایدیریجی(Caydırıcı)= بازدارنده

گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی

اؤیه(Öyə)= عنصر

ائورنسه‌ل(Evrənsəl)= جهانی

اؤومه(Övmə)= ستایش، وصف

وئرگی(Vergi)= مالیات

قایناق(Qaynaq)= منبع

اکینج(Əkinc)= فرهنگ

یاپی(Yapı)= ساختار

اوْران(Oran)= میزان

ائتگین(Etgin)= فعال

ایشلوسه‌ل(İşləvsəl)=کاربردی

باغداشیقلاشما(Bağdaşıqlaşma)= هموژن سازی

اؤزندیرمک(Özəndirmə)= تشویق کردن

سئچگین(Seçgin)=برجسته

دئنه‌تیم(Denətim)= کنترل

راغمن(Rağmən)=برخلاف

قیسیتلی(Qısıtlı)= محدود

گۆنده‌لیک(Gündəlik)= روزمره

یاشام(Yaşam)=زندگی، حیات

اۆره‌تمه(Ürətmə)= تولید

اۇیرۇق(Uyruq)= تابعیت شهروندی

اوْیسا(Oysa)= در حالیکه

کیملیک(Kimlik)=هویت

قوْنۇ(Qonu)= موضوع

ائیلم(Eyləm)=کنش