۱۳۹۵/۱/۹ ه‍.ش.

دیلسه‌ل سۏی‌قیریم؟

دیلسه‌ل سۏی‌قیریم؟
اۇمۇد اۇرمۇلۇ
اۇشاقلارین اؤز آنادیللرینده ائییتیم گؤرمه حاققی
دیللر آرتیق داها سۆرعتلی بیر بیچیمده اؤلدۆرمکده‌ییک. 2100 ایلینه گلدییینده، بۇگۆن یاشاماقدا اۏلان یاخلاشیق 7000 دیلین 95-90% قدری یۏخ اۏلابیلر ویا یئنی قۇشاقلار طرفیندن اؤیرنیلمه‌یه‌بیلر.
تهلۆکه آلتیندا وار اۏلان دیللرین چۏخۇ یئرلی قبیله‌لر طرفیندن دانیشیلماقدادیر. بۇ دیللر، ائییتیمین یانیسیرا باشقا یؤنتملرله ده دستکله‌نه‌رک گۆجلندیریلمه‌دیکلری تقدیرده یۏخ‌اۏلاجاقلار. هرکس اۆچۆن ائییتیم پرۏگرامینین آماجلاری گرچکله‌شیرسه بیرچۏخ اۇشاق یاخیندا اۏخۇلا باشلایاجاق. فقط چۏخۇ یئرلی اۇشاق و آزینلیق قرۇپا منصۇب بیر اۇشاق(و تۇغرالی دیلین یبر باتی دیلی اۏلدۇغۇ آفریقا اؤلکه‌لرینده چۏخۇنلۇق قرۇپلارین اۇشاقلاری) آنادیللری دیشیندا بیر دیلده ائییتیم آلماق زۏرۇندا بیراخیلیر. باشقا سئچه‌نکری ده یۏخ: چۆنکۆ اؤز آنادیللرینده ائییتیم یاپان اۏخۇل یۏخ.
بیرچۏخ عایله و سیاستچی ائگه‌من بیر دیلده(گه‌نه‌لده اینگیلیزجه) ائییتیمی "ترجیح" ائتمکده‌دیر. اۏیسا بۇ ترجیحلرینین اؤیرنمه و ایکی‌دیللیلیک قۏنۇلاریندا یاپیلمیش بیلیمسه‌ل آراشدیرمالارین بۇلقۇلاریلا چئلیشدییینین فرقینده دئییل. قالدی کی بیر اینسان حاققی اۏلاراق اۇشاغین اؤز آنادیلینده ائییتیم آلما حاققینی پۏزدۇقلارینین بیلینجینده ده دئییللر.
ائییتیم فؤرصتینین یۏخ‌اۏلماسی
بعضی آراشدیرماچیلار دیللرین "دۏغال" اۏلاراق یۏخ اۏلماقدا اۏلدۇغۇنۇ چۆنکۆ بعضی دیللرین پۏست- مۏدرن تکنۏلۏژی چاغینا آیاق اۇیدۇرامادیقلارینی ویا بۇ دیللری دانیشانلارین اؤزلرینه داها یاخشی اۏلاناق سۇنان باشقا دیللره(اؤزه‌للیکله ائگه‌من دیللره) اریشه‌بیلمک اۆچۆن کؤنۆللۆ اۏلاراق اؤز دیللریندن وازکئچدیکلرینی بیلدیریر. عایله‌لر، اۇشاقلارینین گلجکده‌کی ائییتیمینی و ایش اۏلاناقلارینی گؤز اؤنۆنده بۇلۇندۇراراق ائولرینده اؤز آنادیللرینی دانیشمامایا ترجیح ائدیرلر. کیمسه‌یی بۇ ندنله قیناماق اۏلماز، چۆنکۆ دۇرۇم ایلک باخیشدا اۇشاغین یارارینایمیش کیمی گؤرۆنۆر. یاخشی، گرچکدن اۇشاق بۇندان یارالانا بیلیرمی؟ ‌دۆنیانین چئشیدلی اؤلکه‌لرینده بیرچۏخ یئرلی و آزینلیق قرۇپا منصۇب اۇشاقلا یاپیلان آراشدیرما، ائگه‌من بیر دیلین ته‌مه‌ل دیل ویا تک دیل اۏلاراق قۇللانیلدیغی ائییتیم سیستملرینین اۇشاقلار آچیسیندان جیددی اۏلۇمسۇز سۏنۇجلار دۏغۇردۇغۇنۇ گؤستریر. ایکی اؤرنک وئرمک گره‌کیرسه: کانادادا اینیگلیزجه ائییتیم آلان اینۇئیت اؤیرنجیلرین 4. سینیف سئویه‌سینه آنجاق 9 ایللیک بیر ائییتیمدن سۏنرا اۇلاشابیلیرلر؛ عئینی بیچیمده آوۇسترالیا یئرلی اۇشاقلاری اۆچۆن باشاریلی بیر ائییتیمین اؤنۆنده‌کی اه‌ن بۆیۆک انگل اینگیلیزجه‌دیر. آراشدیرمالارا گؤره؛ 
- اۇشاق اه‌ن یاخشی بیلدییی دیلده ائییتیم آلدیغیندا داها یاخشی اؤیره‌نیر.
- آمریکادا آنادیلی ته‌مه‌للی ایکی‌دیللی ائییتیم وئرن اۏ‌خۇللارا گئدن اۇشاقلار اینگیلیزجه تک‌دیللی ائییتیم وئرن اۏخۇللارا گئدن اۇشاقلارا اۏرانلا داها سۆرعتلی اینگیلیزجه اؤیره‌نیر و اۏخۇلدا داها باشاریلی اۏلۇر.
- بۇگۆنه‌ده‌ک دیلسه‌ل آزینلیق قرۇپلارینا منصۇب اۇشاقلارلا یاپیلمیش اه‌ن بۆیۆک چالیشما اؤز آنادیلینده داها اۇزۇن سۆره ائییتیم گؤره‌ن بیر اۇشاغین ایکی‌دیللیلییه اریشیم و اۏخۇل باشاریسی باخیمیندان داها یاخشی بیر دۆزئیده اۏلدۇغۇ گؤستریر.
یاشامی دوام ائتدیرمکده چۏخ گره‌کلی اۏلان بیلگیلرین یۏخ‌اۏلماسی
تخریب ائدیلمه‌میش اکۏسیستملرده(آمازۏن، بۏرنۏ و یئنی گینه‌ده‌کی یاغیش اۏرمانلاری کیمی‌) ساده‌جه یئرلیلیر و گه‌له‌نکسل خالقلار یاشاییر. بۇ خالقلارین دیللری یۏخ‌اۏلۇرسا، وارسیل اکۏسیستملرین قۏرۇنابیلمه‌سی ایله ایلگیلی بیلگیلر ده یۏخ‌اۏلۇب گئده‌جک. اینسان یاشامینین سۆردۆرۆله‌بیلمه‌سییله ایلگیلی قۏنۇلار دا(اؤرنه‌یین طیببی آماجلاردا قۇللانیلان بیتگیلر) ایچه‌رن بۇ بیلگیلر، یۏخ‌اۏلان دیللره کۏدلانمیش اۏلدۇقلاریندان دیللرله بیرلیکده یۏخ اۏلۇب گئده‌جک. بۇ اۆزدن اصلینده دیللری اؤلدۆره‌رک یئراۆزۆنده‌کی اینسان یاشامی اۆچۆن گره‌کلی اۏلان قۇشۇللاری دا یۏخ ائدیریک.
دیللرین یۏخ‌اۏلماسینی دیلسه‌ل سۏی‌قیریمین بیر سۏنۇجۇ اۏلاراق گؤرمک اۏلاسیدیر. یئرلی و آزینلیق قرۇپلارا منصۇب اۇشاقلاری بیلمه‌دیکلری بیر دیلده ائییتیم آلمایا زۏرلاماق، بیرلشمیش میللتلر سۏی‌قیریم سۇچۇنۇن انگللنمه‌سی و جزالاندیریلماسی سؤزلشمه‌سینده(E793, 1948) یئر آلان بئش سۏی‌قیریم تانیمیندان ایکیسییله اؤرتۆشۆر: 
مادده ایکی(ای): بیر قرۇپا ایلیشگین اۇشاقلارین زۏرلا باشقا بیر قرۇپا آختارماق.
مادده ایکی(ب): بیر قرۇپۇن اۆیه‌لرینین جیددی فیزیکسه‌ل و رۇحسال ضرر گؤرمه‌لرینه یۏل آچماق.
یئرلی و آزینلیق قرۇپلارا منصۇب اۇشاقلارین اؤز آنادیللرینده ائییتیم گؤرمه‌لری و یاشادیقلاری اؤلکه‌لرین تۇغرالی دیلینی دۏغرۇ بیر ائییتیمله ایکینجی بیر دیل اۏلاراق اؤیرنمه‌لری گره‌کیر. یانی اۇشاقلارین ایکینجی دیلی اؤز آنادیللرینین یئرینه دئییل، آنادیللرینه اه‌ک اۏلاراق اؤیرنمه‌لری گره‌کیر.
تۏو سکووتناب- کانگاس
روسکیلد بیلیم‌یۇردۇ، دانیمارکا
آبۏۇ آکادمی بیلیم‌یۇردۇ، فینلاندیا.
skutnabbkangas@gmail.com 
آیریجا باخین: ائییتیمده سۏی‌قیریم (Genocide in Education) یۏخسا دۆنیا گه‌نه‌لینده چئشیدلیلیک و اینسان حاقلاری(Worldwide Diversity and Human Rights). ماوا، نیوجرسی: Lawrence Erlbaum, by Tove Skutnabb-Kangas, 2000
تۆرکجه – فارسجا سؤزلۆک:
سۏی‌قیریم(Soyqırım)=نسل‌کشی
دیلسه‌ل(Dilsəl)=زبانی
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
یاخلاشیق(Yaxlaşıq)= تقریبا
قۇشاق(Quşaq)= نسل
یئرلی(Yerli)= محلی
یؤنتم(Yöntəm)=روش
آماج(Amac)= هدف
گرچکلشمک(Gərçəkləşmək)=تحقق یافتن
اۏخۇل(Oxul)= مدرسه
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
تۇغرالی(Turğalı)= رسمی
باتی(Batı)= غرب
چۏخۇنلۇق(Çoxunluq)=اکثریت
دیش(Dış)=خارج
سئچه‌نک(Seçənək)= آلترناتیو
ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌
گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی
اۏیسا(Oysa)= در حالیکه
ایکی‌دیللیلیک(İkidillilik)=دوزبانگی
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
بیلیمسه‌ل(Bilimsəl)= علمی
آراشدیرما(Araşdırma)= تحقیق
بۇلقۇ(Bulqu)= یافته
چئلیشگی(Çelişgi)= متضاد
بیلینج(Bilinc)= آگاهی
دۏغال(Doğal)= طبیعی
چاغ(Çağ)=عصر
اۏلاناق(Olanaq)= امکان
اریشیم(Ərişim)= دسترسی
گرچکدن(Gərçəkdən)=حقیقتا
چئشید(Çeşid)= نوع
ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس
آچی(Açı)= زاویه
اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی
سۏنۇج(Sonuc)= نتیجه
اؤرنک(Örnək)= مثال
اۏران(Oran)= میزان
باشاریلی(Başarılı)=موفق
دۆزئی(Düzey)= سطح
گره‌کلیلیک(Gərəklilik)=الزام
بیلگی(Bilgi)=معلومات
اۏرمان(Orman)=جنگل
گه‌له‌نکسه‌ل(Gələnəksəl)= سنتی‌
وارسیل(Varsıl)= دارا
قۏرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن
ایلگیلی(İlgili)=مرتبط
قۇشۇل(Quşul)=شرایط
اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل
بیرلشمیش میللتلر(Birləşmiş millətlər)=سازمان ملل متحد
سۇچ(Suç)= جرم، گناه
انگلله‌مک(Əngəlləmək)=جلوگیری کردن
سؤزلشمه(Sözləşmə)= قرارداد، کنوانسیون
اؤرتۆشمک(Örtüşmək)=منطبق بر هم
اۆیه(Üyə)= عضو
اه‌ک(Ək)=اضافی
ایلگیلی یازیلار:

۱۳۹۴/۱۲/۲ ه‍.ش.

پیام دبیرکل یونسکو به مناسبت روز جهانی زبان مادری

ترجمه: اومود اورمولو
ایرینا بوکووا – دبیر کل سازمان جهانی یونسکو
تم اصلی روز جهانی زبان مادری در سال 2016  عبارت از "آموزش با کیفیت، زبان‌های آموزشی و خروجی فراگیری" می باشد.
تم آموزش با کیفیت و تنوع زبان‌ها با تاکید بر برنامه توسعه و عدالت پایدار تا سال 2030 و تحقق آن مشخص گردیده است.
هدف ماده 4’ام توسعه پایدار اشتراک زنان و مردان در اجتماعشان به صورت کامل، تحقق هر آنچه خواستار آنند و تجهیز آنان به انواع معلومات، توانائی‌ها و ارزش‌های جامعه خویش در عین حال آموزش برای همه و کیفیت آموزش در تمام عمر تاکید می‌ورزد. هدف یاد شده برای اقلیت‌ها، خلق‌های بومی و الخصوص زنان و دختران از اهمیت بسزائی برخوردار می باشد. در دیگر سو این هدف نقشه راهی برای تحقق برنامه توسعه پایدار در سال 2030 که مبتنی بر اهداف سازمان یونسکو به مانند احترام به کاربرد زبان مادری در امر آموزش، حفاظت، تشویق و توسعه تنوع زبان‌ها می باشد استوار هست.    
چندزبانگی اساس اهداف یاد شده می باشد. این مسئله در موفقیت تحقق برنامه توسعه پایدار سال 2030 و همچنین رشد اقتصادی در عین حال تولید و مصرف و تقویت بخش  استخدام و سلامت اهمیت بسزائی دارد.
سازمان یونسکو در کنار حمایت از خواندن و نوشتن و مئدیا در عین حال بر تولید محتوای محلی در اینترنت و توسعه تنوع زبان‌ها به یک اندازه اهمیت می‌دهد. یونسکو به واسطه برنامه‌های نظیر سیستم معلومات و آگاهی محلی و بومی بر اهمیت و نقش معلومات زبان‌های محلی و بومی و همچنین حفاظت از معلومات و فرهنگ‌های محلی را مد نظر قرار داده است.   
در گرایش چندزبانگی؛ زبان‌های مادری، زنان، مردان و تقویت جوامع  اساس تحقق آموزش با کیفیت را تشکیل می‌دهند. ما نیز می‌باید هیچ کس را طرد ننموده و با هدف پدید آوردن آینده‌ای یکسان برای هرکس  اقدام به شناخت و تقویت این امر نمائیم.

۱۳۹۴/۱۱/۳۰ ه‍.ش.

یونسکو گه‌نه‌ل یؤنه‌تیجیسی ایرنا بوکوانین اۇلۇسلارآراسی آنادیلی گۆنۆ ایله‌تی‌سی

تۆرکجه چئویری: اۇمۇد اۇرمۇلۇ
2016 اۇلۇسلارآراسی آنادیلی گۆنۆنۆن آنا قوْنۇسۇ "نیته‌لیکلی ائییتیم، اؤیرتیم دیللری و اؤیرنیم چیخدیلاری" اوْلۇشدۇرماقدادیر.
بۇ، آنادیلینین نیته‌لیکلی ائییتیم و دیل چئشیدلیلیی اۆچۆن یئنی 2030 سۆردۆرۆله‌بیلر قالخینما گۆنده‌مینین ایله‌رییه داشینماسینداکی اؤنه‌مینین آلتینی جیزماقدادیر. 
سۆردۆرۆله‌بیلر قالخینما 4. آماجیندا، 2030 گۆنده‌می هر قادین و ارکه‌یین اؤز توْپلۇملارینا بۆتۆن اوْلاراق قاتیلابیلمه‌لری و ایسته‌دیکلرینی گرچکلشدیره‌بیلمه‌لری اۆچۆن گره‌کن بیلگی، باجاری و ده‌یرلری ائدینمه‌سینی ساغلایان هرکس اۆچۆن نیته‌لیکلی ائییتیم و یاشام بوْیۇ اؤیرنمه‌یه اوْداقلانماقدادیر. بۇ آماج؛ آزینلیقلار، یئره‌ل خالقلار و کند نۆفۇس ایله بیرلیکده اؤزه‌للیکله قیز اۇشاقلاری و قادینلار اۆچۆن اؤنملی‌دیر. بۇ آماج آیریجا 2030 گۆنده‌مینین اۇیقۇلانماسیندا بیر یوْل یئرکیپی‌ اوْلان، ائییتیم و اؤیرتیمده آنادیلینین قۇللانیمینا سایقییی، دیل چئشیدلیلیغینین قوْرۇنماسی و سۆردۆرۆلمه‌سینی اؤزندیرن یونسکونون ائیییتیم 2030 ائیلم پلانیندا دا یانسیدیلماقدادیر.  
چوْخ‌دیللیلیک بۇ آماجلارین اؤنه چیخاریلماسیندا ته‌مه‌ل‌دیر. بۇ، 2030 گۆنده‌می گه‌نه‌لینده ایقلیم دئییشیکلیغی، سۆردۆرۆله‌بیلر تۆکه‌تیم و اۆره‌تیم ایله بیرلیکده بۆیۆمه، ایستیخدام و ساغلیغا ایلیشگین باشاری اۆچۆن سوْن درجه اؤنم داشیماقدادیر. 
یونسکو مئدیا و بیلگی اوْخۇریازلیغینین یانی سیرا ایلگیلی یئره‌ل ایچه‌رییی دستکله‌یه‌رک اینترنت‌ده دیل چئشیدلیلیغینین گلیشدیریلمه‌سینه عئینی بیچیمده اوْداقلانماقدادیر. یئره‌ل و یئرلی بیلگی سیستمی پروْگرامی آراجیلیغییلا، یونسکو آنادیلین و یئره‌ل دیللرین بؤیۆک بیلگه‌لیک بیریکیملری اوْلان یئره‌ل اکینج‌لرین و بیلگینین قوْرۇنماسی و پایلاشیلماسی کاناللاری اوْلاراق اؤنه‌مینین آلتی جیزیلماقدادیر. 
چوْخ‌دیللی یاناشمادا آنادیللر، قادینلارین، ارککلرین و توْپلۇملارین گۆجلندیریلمه‌سی اۆچۆن ته‌مه‌ل اوْلان نیته‌لیک‌لی ائییتیمین آیریلماز پارچاسیدیر. بیزلر ده کیمسه‌نی گئریده بیراخماماق اۆچۆن داها عادیل و سۆردۆرۆله‌بیلر بیر گه‌له‌جک یارادماق آماجییلا بۇ گۆجۆ تانیمالی و بسله‌مه‌لییییک. 
تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:
گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی
یؤنه‌تیجی(Yönətici)=مدیر
اۇلۇسلارآراسی(Uluslararası)= بین‌المللی 
ایله‌تی(İləti)= پیغام
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
نیته‌لیک(Nitəlik)= کیفیت
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
اؤیرتیم(Öyrətim)= تدریس، تعلیم
چیخدی(Çıxdı)=خروجی
اۇلۇشدۇرماق(Oluşdurmaq)=تشکیل دادن 
چئشیدلیلیک(Çeşidlilik)= تنوع
قالخینما(Qalxınma)= توسعه
اؤنم(Önəm)= اهمیت
آماج(Amac)= هدف
تۏپلۇم (Toplum)= جامعه
گره‌کن(Gərəkən)=لازم، مفید
بیلگی(Bilgi)=معلومات
ائدینیم(Edinim)= اکتساب
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
یئره‌ل(Yerəl)= محلی
یئرکیپ(Yerkip)= نقشه
سایقی(Sayqı)= حرمت
قوْرۇماق(Qorumaq)=حفظ کردن، محافظت نمودن
اؤزندیرمک(Özəndirmək)=تشویق کردن
چوْخ‌دیللیلیک(Çoxdillilik)=چندزبانگی
ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس
ائیلم(Eyləm)= عمل، حرکت 
تۆکه‌تیم(Tükətim)=مصرف
اۆره‌تیم(Ürətim)=تولید
ایلیشگین(İlişgin)= عاید، مرتبط
باشاری(Başarı)=موفقیت
اوْخۇریازلیغینین(Oxuryazarlıq)=خواندن و نوشتن
ایلگیلی(İlgili)=مرتبط
ایچه‌ریک(İçərik)= محتوی
گلیشدیرمک(Gəlişdirmək)= توسعه دادن، بسط دادن
بیچیم(Biçim)= فرم، شکل
یئرلی(Yerli)= محلی
آراجیلیق(Aracılıq)=واسطه‌گری
بیلگه‌لیک(Bilgəlik)=خرد، حکمت
بیریکیم(Birikim)= انباشت
اکینج(Əkinc)= فرهنگ
یاناشما(Yanaşma)=رویکرد

۱۳۹۴/۱۱/۲۸ ه‍.ش.

UNESCO Gənəl yönəticisi Irina Bokova’nın Uluslararası Anadili Günü ilətisi

Umud Urmlu
2016 Uluslararası Anadil Günü’nün ana qonusu “nitəlikli eyitim, öyrətim dilləri və öyrənim çıxdıları ” oluşdurmaqdadır.
Bu, anadilin nitəlikli eyitim və dil çeşidliliği üçün yeni 2030 Sürdürüləbilər qalxınma Gündəmi’nin iləriyə daşınmasındaki önəminin altını cizmaqdadir.
Sürdürüləbilər qalxınma 4. amacında, 2030 Gündəmi hər qadın və ərkəyin öz toplumlarına bütün olaraq qatılabilmələri və istədiklərini gərçəkləşdirəbilmələri üçün gərəkən bilgi, bacari və dəyərləri edinməsini sağlayan hərkəs üçün nitəlikli eyitim və yaşam boyu öyrənməyə odaqlanmaqdadır. Bu amac; azınlıqlar, yerəl xalqlar və kənd nüfus ilə birlikdə özəlliklə qız uşaqları və qadınlar üçün önəmlidir. Bu amac ayrıca 2030 Gündəminin uygulanmasında bir yerkipi olan, eyitim və öyrətimdə anadilin qullanımına sayqıyı, dil çeşidliliğinin qorunması və sürdürülməsini özəndirən UNESCO’nun Eyitim 2030 Eyləm Planında da yansıdılmaqdadır.
Çoxdillilik bu amaclarin önə çıxarılmasında təməldır. Bu, 2030 Gündəmi gənəlində iqlim dəyişikliyi, sürdürüləbilər tükətim və ürətim ilə birlikdə böyümə, istixdam və sağlığa ilişgin başarı üçün son dərəcə önəm daşımaqdadır.
UNESCO medya və bilgi oxuryazarlığının yanı sıra ilgili yerəl içəriyi dəstəkləyərək internetdə dil çeşidliliğinin gəlişdirilməsinə eynı biçimdə odaqlanmaqdadır. Yerəl və Yərli Bilgi Sistemləri programı aracılığıyla, UNESCO anadilin və yerəl dillərin böyük bilgəlik birikimləri olan yerli Əkinclərin və bilginin qorunması və paylaşılması kanalları olaraq önəminin altını cizmaqdadir.
Çoxdilli yanaşmasında anadillər, qadınların, ərkəklərin və toplumlarının gücləndirilməsi üçün təməl olan nitəlikli eyitimin ayrılmaz parçalarıdır. Bizlər də kimsəyi geridə bıraxmamaq və hərkəs üçün daha adil və sürdürüləbilər bir gələcək yaradmaq amacıyla bu gücü tanımalı və bəsləməliyik.
Qaynaq

۱۳۹۴/۱۰/۱۴ ه‍.ش.

آنادیللی ائییتیمینده قارشیلاشیلان سۏرۇنلار نه‌لردیر؟

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
دۆنیا گه‌نه‌لینده ۷۰۰۰’ه یاخین، ایراندا ایسه تۇغرالی بیر وئری اۏلمادیغیندان دۏلایی اه‌ن آز ۲۰’دن چۏخ دیلین دانیشیلدیغی بیلینمکده‌دیر. بۇ دۇرۇمدا، هر اۇشاغین اؤز آنادیلینده ائییتیمه باشلاماسینی گؤزله‌مک گرچکچی می‌دیر؟ بیر اؤلکه‌ده دانیشیلان هر دیل اۆچۆن یازیلی بیر دیل سیستمی و مۆفردات اۏلۇشدۇرماق، اؤیرتمن یئتیشدیرمک و درس آراج- گره‌جلرینین ساغلاما کیمی قۏنۇلار، ائییتیم باخانلیغی و ائییتیم قۇرۇملاری اۆچۆن زۏر و مالییتلی می‌دیر؟ ائگه‌من دیلدن باشقا بیر دیل دانیشان آزینلیق یۏخسا ایرانداکی تۆرکجه اؤرنه‌یی کیمی چۏخۆنلۇق قرۇپلارا منصۇب عایله‌لر اۇشاقلارینا اؤز آنادیللرینده دئییل ده ائگه‌من دیلده ائییتیم وئریلمه‌سینی ایسترلرسه اۏنلارین ایستکلرینه می قۇلاق وئریلمه‌لیدیر، یۏخسا ائییتمسه‌ل یاناشمالار و دیلین قۏرۇنماسی اۆچۆن وئریلن مۆجادیله‌لر می دیققته آلینمالیدیر؟
ائییتیمده آنادیلینین قۇللانیلماسینین یارارلاری نه‌لردیر؟
بیرلشمیش میللتلر اۇشاق حاقلاری سؤزلشمه‌سینده هر اۇشاغین ائییتیم حاققینا صاحیب اۏلدۇغۇ(مادده ۲۸) و هر اۇشاغین عایله‌سینین دانیشدیغی دیلی اؤیرنمه و قۇللانما حاققینا صاحیب اۏلدۇغۇنۇ(مادده ۳۰) بیلدیرمکده‌دیر. کانگاس، گره‌ک عایله‌نین سئچمه‌سیندن گره‌کسه باشقا بیر سئچه‌نه‌یین سۇنۇلمامیش اۏلماسیندان دۏلایی اۇشاغین بیلمه‌‌دییی بیر دیلده ائییتیم گؤرمه‌سینین اۇشاق حاقلارینین پۏزۇلماسینا ندن اۏلدۇغۇنۇ بیلدیرمکده‌دیر. آیریجا، کانگاس دیللرین قۏرۇنماماسی دۇرۇمۇندا دیللرله بیرلیکده بۇ دیللری دانیشان کیشیلرین صاحیب اۏلدۇغۇ بیلگیلرین ده(اؤرنه‌یین طیبی آماجلا قۇللانیلان بیتگیلره ایلیشگین بیلگی کیمی) یۏخ اۏلاجاغینی(دیللرین یۏخ اۏلما سۆرعتلری ایله ایلگیلی تخمینلر دئییشیکلیک گؤسترمکد‌ه‌دیر) بیلدیرمکده‌دیر. ایراندا یاپیلان بیرچۏخ چالیشمالاردا دا آنادیلی فارسجادان فرقلی اۏلان تۏپلۆلۇقلاردا گنج قۇشاقلار آراسیندا دیل ایتیریمی سۆرعتلیجه آرتدیغی ساپتانمیشدیر.
خاوییر آلبۏ، بۏلیویادا اۇیقۇلانان "اکینلجرآراسی و ایکی‌دیللی ائییتیم" آدلی باشاریلی دیل مۏدلینده یئرلی اۇشاقلارین سینیف تکرارینین جیددی اۏراندا آزالدیغینی و اۇشاقلارین اۏخۇلدا داها باشاریلی اۏلدۇغۇنۇ بیلدیرمکده‌دیر. ایکی‌دیللی مۆفردات گلیشدیرمه اۇزمانی اۏلاراق گینه- بیسائۇ، نیجریه و مۏزامبیکده آنادیلینه دایالی ایکی‌دیللی ائییتیم مۏدللریله ایلیگلی چالیشمالار یۆرۆتن کارۏل بنسۏن، بۇ مۏدللرین اؤزه‌للیکله قیز اۇشاقلارینین ائییتیم دئنه‌ییملرینی اۏلۇملۇ یؤنده ائتگیله‌دییینی، قیز اۇشاقلارینین داها وئریملی بیر ائییتیمه اریشمه‌لرینی ساغلادیغینی و بئله‌جه عایله‌لرین ائییتیمه مۆداخیل اۏلماسینین اؤنۆنۆن آچیلدیغینی بیلدیرمکده‌دیر.
قیسا سۆره‌ده آنادیلیندن ایکینجی بیر دیلده ائییتیمه کئچیله‌رک ایکی‌دیللی ائییتیم یاپیلمیش اۏلۇر مۇ؟
چالیشمالار، بیرینجی دیلده(آنادیلینده) ائییتیمدن ایکینی بیر دیلده ائییتیمه کئچیشین قیسا سۆره‌ده یاپیلماماسی گره‌کدییینی گؤستریر. کاتلین هیۇگ ۲۹ آفریقا اؤلکه‌سینده یاپیلان چئشیدلی آراشدیرمالاری اؤزه‌تله‌یرک قیسا سۆره مۏدللری(۱ ایله ۳ ایل آراسیندا آنادیلینده اۏخۇما- یازما اؤیرتیلدیکدن سۏنرا ائگه‌من دیله کئچیش یاپیلماقدادیر) یارارلی اۏلسا دا اۇشاغین سۆرعتلیجه ایکینجی بیر دیله کئچیش یاپماسییلا بۇ یارارین بئشینجی ایلده یۏخ‌اۏلدۇغۇ سۏنۇجۇنا یئتیشمیشدیر. آنادیلی ته‌مه‌للی ائییتمین گرچک سۏنۇجلارینا آنجاق آلتی ایه سککیز ایل آراسیندا اۇزۇن سۆره‌لی مۏدللرله اۇلاشیلابیلمکده‌دیر. اۏن ایلده، حتی داها اۇزۇن بیرسۆره‌ده ایسه آنادیلینده قازانیلان ته‌مه‌لین باشقا بیر دیلده باشاریلی اۏلمایا و اؤیرنمه‌یه ائتگیسیله بیرلیکده کؤکلۆ دئییشیملر آنجاق گؤرۆلمه‌یه باشلانماقدادیر.
ایکی‌دیللی ائییتیم پراتیکده اۇیقۇلانابیلر می؟
سۇزان مالۏن آزینلیق دیللرینین ائگه‌من دیلله یۆرۆتۆلن ائییتیم پرۏگراملارینا اکلمله‌ندییی مۏدللری اله آلماقدادیر. بۇ مۏدللر بئش آشامالی اۏلاراق اۇشاغین آنادیلینده دانیشما آخیجیلیغی قازانماسینین یانیسیرا اؤزۆنه گۆونین اۏلۇشماسیندان یۏلا چیخاراق اؤنجه آنادیلینده سۏنرا دا اکلنه‌جک دیللرده اۏخۇما- یازمایی اؤیرنمه‌سینی اؤن‌گؤرمکده‌دیر و بۇ مۏدللر بیرچۏخ یئرده باشارییلا اۇیقۇلانماقدادیر. بۇ مۏدللرده، ایکینجی ویا اۆچۆنجۆ دیلین هانسی آشامادا و نه اۏراندا ائییتیمه داخیل ائدیله‌جه‌یی، مۆفرداتدا، اؤیرنجینین ایستکلرینه و احتیاجلارینا، وار اۏلان اؤیرتمنلره و گره‌چلره گؤره دئییشیکلیک گؤسترمکده‌دیر. اؤته یاندان اۇیقۇلامادا هم یۏخسۇل هم ده گلیر دۆزئیی یۆکسک عایله‌لرین اۇشاقلارینین گئتدیی اۏخۇللاردا اۏلدۇقجا باشاریلی اۏلمۇش ایکی‌دیللی ائییتیم مۏدلی ده وار اۏلماقدادیر.
بۇ داها مالییتلی میدیر؟
۲۰۰۶ آفریقا ائییتیم باخانلاری تۏپلانتیسی اۆچۆن حاضیرلانان یارار- مالییت آنالیزی، آنادیلییه باشلاییب آشامالی اۏلاراق باشقا دیللره یئر وئرن ائییتیم پرۏگراملارینین تک‌دیللی ائییتیم پرۏگراملارینا گؤره داها آز خرجلی اۏلدۇغۇنۇ گؤسترمکده‌دیر. بۇ پرۏگراملار باشلانقیجدا داها باهالییمیش کیمی گؤرۆنسه ده، خرجلمه‌لر زامانلا آزالماقدا و بئله‌جه باشدا یاپیلان یاتیریما اۏرانلا داها چۏخ آرتیریم(اؤرنه‌یین اۇشاقلار سینیف تکرارلاریندان قایناقلانان خرجلردن قۇرتۇلماق) ائدیلمکده‌دیر.
یاسالار یئترلی می‌دیر؟
شیلا آیکمان دیل و تئکنیک کیملییین بیربیریله اۏلان ایلیشگیسیندن و بۇ ایلیشگینین قارماشیقلیغیندان بحث‌ائتمکده‌دیر. عئینی تۆرکلر و تۆرکجه اؤرنه‌یینده اۏلدۇغۇ کیمی، باسقی آلتیندا تۇتۇلموش خالقلارین اؤز دیللرینی یئنیدن جانلاندیرما چابالاری، تۏپلۇمسال عدالت و اؤزرکلیک اۆچۆن سۆردۆردۆکلری داها گئنیش قابساملی مۆجادیله‌لرییله بیرلشمکده‌دیر. بۇ خالقلار؛ هم اؤز اکینجلرینه اۇیان، هم ده اۇشاقلارینین ایچینده دۏغدۇقلاری چۏخ‌اکینجلی دۆنیایا قاتیلمالارینی و بۇ چۏخ‌اکینجلی و کۆره‌سل دۆنیانین نعمتلریندن یارارلانمالارینی ساغلایان ائییتیم پرۏگراملارینا صاحیب اۏلماق ایسترلر. فقط بۇ ساده‌جه یاسالار دئییشدیرمک دئمک دئییلدیر. جینگران و شیرین میللرین ده بیلدیردییی کیمی، هیندیستاندا سینیفلاردا آنادیلینین قۇللانیلماسینا یؤنه‌لیک اؤنه‌ری قرارلارینا راغمن آزینلیق دیللرینی دانیشان قرۇپلار منصۇب بیرچۏخ اؤیرنجی هله ایکینجی بیر دیلین ایچینه "باتیریلاراق تک‌دیللیلشدیرمکده" ویا بۇ اۇشاقلارین آنادیللری سینیف ایچه‌ریسینده آنجاق تۇغرالی اۏلمایان بیچیمده قۇللانیلماقدادیر. یاسالارین دئییشدیرلمه‌سینین یانیسیرا دیل یئرکیپلندیریلمه‌سینین یاپیلماسی، قایناقلارین آرتیریلماسی، آراشدیرما و ائیییتیم چالیشمالارینین یۆرۆتۆلمه‌سی ده ائییتیم سیاستلرینین اۇیقۇلامایا دؤنۆشمه‌سی اۆچۆۆن اۏلمازسا اۏلماز آدیملاردیر. ایراندا آنایاسال اۏلاراق فارسجا اؤلکه‌نین تک تۇغرالی دیلیدیر و یاسالارلا دئمک اۏلۇر باشقا دیللرین یاشام حاققی اللریندن آلینمیش و ائییتیم کیمی قۏنۇلاردا بلیرسیز بیر دۇرۇم داشیماقدادیر آنجاق ایران کیمی اؤلکه‌لرده دیللرین تۇغرالی اۏلماسیلا بیرلیکده ائییتیم و دیللرین داها گلیشمه‌لری و اۏلاناقلاردان ائشید یارارلانمالاری دۆشۆنمک اۏلۇر آرتی ایراندا سؤزده ده اۏلسا آنایاسانین ۱۵ ماده‌سی اؤلکه‌نین آزینلیق آنجاق ائگه‌من دیلینین آیریجالیقلی رسمییتیله بیرلیکده باشقا دیللرینده فارسجا ایلا بیرلیکده قۇللانیلماسینی سؤیله‌میشدیر آنجاق بۇ مادده سۏن ۳۵ ایلده گرچکلشمه‌میش و ائگه‌من قرۇپ بۇ مادده‌دن چۏخ چئشیدلی دیرلندیرمه‌لرده بۇلۇنمۇشدۇر آنجاق هله بۇ چالیشما یازیلیرکن فارس اۏلمایان ائتنیک قرۇپلار اۆچۆن آنادیلینده ائییتیم حاققی تانینمامیشدیر.
ائییتیمین آچاری دیل می‌دیر؟
یاپیلان آراشدیرمالارا گؤره یۏخسۇللۇق و آیریمچیلیق ائییتیمه اریشیمده‌کی ائشیدسیزلییین ته‌مه‌ل ندنلری اۏلمایا دوام ائتمکده‌دیر. عایله یاپیسی(ائییتیم سئویه‌سی، سینیفسال فرقلیلیکلر و..)ایسه هله اۏخۇل باشاریسیندا ته‌مه‌ل گؤسترگه‌دیر. مۆفردات، اؤیرتیم نیته‌لییی، یئترلی اؤیرتمه‌نین و نیته‌لیکلی اؤیرتیم گره‌چلرینین اۏلۇب اۏلماماسی کیمی ائتگنلر ثابیت قبۇل ائدیلدییینده بیله، تک باشینا دیلین اۇشاقلارین ائییتیم باشاریسینا ائتگیسینی اؤلچمک اۏلدۇقجا زۏردۇر. گینه ده آنادیلی ته‌مه‌للی ایکی ویا چۏخ‌دیللی ائییتیم مۏدلی، آزینلیق دیللرینی دانیشان قرۇپلارا منصۇب اۇشاقلارین ائییتیمینده اؤنملی بیر رۏل اۏیناماقدادیر. اه‌ن راحات ائتدییی دیلده ائییتیم گؤرمه اۏلاناقلارینا صاحیب اۏلماق اۇشاغین یاشمداکی شانسینی اؤنملی اؤلچۆده آرتیرماقدادیر. حاق ته‌مه‌للی باخیش آچیسیندان ایکی ویا چۏخ‌دیللی ائییتیمین نه‌‌اۆچۆن اۏلماسی گره‌کدییینی، ائییتیمسه‌ل باخیش آچیسیندان نه‌لر یاپیلماسی گره‌کدییینی، اۇیقۇلامالی آچیدان ایسه، دۆنیاداکی بیرچۏخ باشاریلی اۇیقۇلامانین (فینلاندیا، کاتالۇنیا، باسک اؤلکه‌سی، یئنی گینه، ارتیره، نیجریه، گۇاتمالا، مالی، بۏلیویاداکی اۇیقۇلامالار) اؤیرتدیکلریندن بۇ طۆر بیر ائییتیمین نئجه ایشله‌دییینی بیلیریک. بۇ دۇرۇمدا نه‌لر یاپیلابیلر؟
- دیل مۆجادیله‌سینی صاحیبلنن سیاسی هؤرگۆتلر و سیویل تۏپلۇم قۇرۇلۇشلاری، اؤیرتمنلر، ائییتیمچیلر، آنادیلی فرقلی اۏلدۇغۇ حالدا ساده‌جه تۇغرالی دیلده ائییتیم گؤرمک زۏرۇندا قالمیش آنا- آتالار و دیلسه‌ل چئشیدلیلیک و ائییتیمده چۏخ‌دیللیلییین اؤنه‌مینی بیلن هرکس بۇ قۏنۇیلا ایلگیلی تۏپلۇمسال بیلینجی آرتیراجاق چالیشمالار یاپابیلر.
- فرقلی اؤلکه‌لرین باشاری اؤیکۆلاریندان درسلر چیخاریلابیلر و بۇ باشاریلی اۇیقۇلاما اؤرنکلری، سیاسال دسته‌یین عئینی اؤلچۆده اۏلمادیغی اؤلکه‌لره اۇیارلانابیلر.
- آنا- آتالارین اۇشاقلارین ائییتیمینده داها ائتگین رۏل آلمالارینین یۏللاری(اۏخۇل بایکۏتۇ و ائولرده تۆرکجه ائییتیم کیمی) زۏرلانابیلر.
- آراشدیرماچیلار بۇ قۏنۇلاری ایللیک اۇلۇسلارآراسی ائییتیم شۆرالاریندا و ایله‌ریله‌مه یازاناقلاریندا گۆندمه گتیره‌بیلر.
- حؤکۇمتلرین پلانلاما و ماددی قایناق آییرما قۏنۇسۇندا حرکته کئچمه‌سینی ساغلاماق اۆچۆن تۏپلۇمسال باسقینین آرتیریلماسینین یۏللاری آختاریلابیلر.
یاخلاشیق ۱.۳۸ میلیارد اینسان، یئره‌ل دیللری، باشقا بیر دئییشله داها آز بیلینن، یازیلی اۏلمایان ویا تۇغرالی ائییتیمده قۇللانیلمایان دیللری دانیشماقدادیر. بۇ سایی تخمینی اۏلاراق ۲۲۱ میلیۏن اۏخۇل یاشینداکی اۇشاغی قابساماقدادیر. آنادیلی ته‌مه‌للی ائییتیم یئره‌ل دیللری دانیشان اۇشاقلار اۆچۆن داها نیته‌لیکلی بیر ائییتیم فؤرصتی سۇنابیلر.
بۇ یازینین گه‌نه‌ل چرچئوه‌سی کتی وبلی طرفیندن، کارل بنسۏن دانیشمالیغیندا ساکس بیلیم‌یۇردۇ گلیشیم چالیشمالاری انستیتۆسۆنۆن Insights Education آدلی سۆره‌لی یایینی اۆچۆن حاضیرلانمییشدیر.
ایلگیلی یازیلار:
تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک 
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
آنادیلی(Anadili)=زبان مادری
سۏرۇن(Sorun)= مسئله، مشکل
گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی
تۇغرالی(Turğalı)= رسمی
وئری(Veri)= اطلاعات
گرچک(Gərçək)=حقیقت
اۏلۇشدۇرماق(Oluşdurmaq)=تشکل دادن
اؤیرتمن(Öyrətmən)= معلم
آراج(Arac)= ابزار، واسط
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
باخان(Baxan)=وزیر
قۇرۇم(Qurum)= موسسه
ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
اؤرنک(Örnək)= مثال
چۏخۆنلۇق(Oxunluq)=اکثریت
قۏرۇماق(Qorumaq)= محافظت نمودن
سؤزلشمه(Sözləşmə)= قرارداد
سئچه‌نک(Seçənək)= آلترناتیو
بیلگی(Bilgi)=معلومات
آماج(Amac)= هدف
ایلیشگین(İlişgin)= عاید، مرتبط
قۇشاق(Quşaq)= نسل
اکینج(Əkinc)= فرهنگ
یئرلی(Yerli)= محلی
اۏران(Oran)=میزان
باشاریلی(Başarılı)=موفق
گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه
اۇزمان(Uzman)= متخصص
دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه
اۏلۇملۇ(Olumlu)= مثبت
یؤن(Yön)= جهت
وئریملی(Verimli)= مثمرثمر
اریشمک(Ərişmək)=دسترسی
سۆره(Sürə)=مدت
چئشید(Çeşid)= نوع
آراشدیرما(Araşdırma)= تحقیق
اؤزه‌تله‌مک(Özətləmək)= خلاصه کردن
اۏخۇل(Oxul)= مدرسه
ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌
ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس
سۏنۇج(Sonuc)= نتیجه
اۇلاشماق(Ulaşmaq)= رسیدن به
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
اکلملنمه(Əkləmlənmə)= افزودن
آشاما(Aşama)= مرحله
گۆون(Güvən)= اعتماد
اؤن‌گؤرمک(öngörmək)= پیش‌بینی
اۇیقۇلاما(Uyqulama)= تطبیق،پراتیک
گره‌چ(Gərəç)= مواد
یۏخسۇن(Yoxsun)= محروم
دۆزئی(Düzey)= سطح
تۏپلانتی(Toplantı)=نشست
یاتیریم(Yatırım)سرمایه‌گذاری
یاسا(Yasa)= قانون
اؤزرک(Özərk)= خودمختار
قابساملی(Qapsamlı)= جامع
کۆره‌سل(Kürəsəl)= جهانی،گلوبال
یئرکیپ(Yerkip)= نقشه
قایناق(Qaynaq)= منبع
آنایاسا(Anayasa)= قانون اساسی
گلیشمک(Gəlişmək)= توسعه
اۏلاناق(Olanaq)= امکان
آیریجالیق(Ayrıcalıq)= امتیاز
آیریمچیلیق(Ayrımçılıq)= تبعیض
یاپی(Yapı)= ساختار
گؤسترگه(Göstərgə)= اشارت
نیته‌لیک(Nitəlik)= کیفیت، وصف
ائتگن(Etgən)=فاکتور
گره‌کلیلیک(Gərəklilik)=الزام
ائییتیمسه‌ل(Eyitimsəl)= تربیتی
باسقین(Basqın)= غالب
باخیش آچیسی(Baxış açısı)=زاویه دید
هؤرگۆت(Hörgüt)= تشکیلات
بیلینج(Bilinc)= آگاهی
اؤیکۆ(Öykü)= حکایه
ائتگین(Etgin)= فعال
یازاناق(Yazanaq)= گزارش

۱۳۹۴/۹/۲۷ ه‍.ش.

اؤیرنجیلرین اؤز آنادیللرینده ائییتیم گؤرمه حاققی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
ائییتیم بیر گۆجدۆر و دیل بۇ گۆجه اریشمه‌نین هم آراجی هم ده بلیرله‌یه‌نیدیر. آنادیلی ته‌مه‌للی ایکی‌دیللی ائییتیم مۏدللری، اؤیرنجلرین اؤزگۆونلرینی آرتیرماقدا، اۏنلاری داها مۇتلۇ ائتمکده، اؤزلرینی داها قۏلای ایفاده ائد‌ه‌بیلن، داها قاتیلیمچی، خیال گۆجۆ یۆکسک و یارادیجی اینسانلار اۏلمالارینی ساغلاماقدادیر.
ائشیتسیزلیک، آیریمچیلیق و چاتیشمانین ائتنیسیته، دیل و اکینجله دۏغرۇدان ایلیشگیلی اۏلدۇغۇ بیلینن بیر اۏلقۇدۇر. آیریجا دۆنیادا بیرچۏخ اؤلکه‌نین چۏخ‌ائتنیکلی و چۏخ‌دیللی اۏلدۇغۇ دا بیلینمکده‌دیر. بۇ ندنله ائییتیمین نئجه یۆرۆتۆله‌جه‌یی، مۆفرداتین ایچه‌رییی و اؤیرنمه و اؤیرتیمین دیلییله ایلگیلی شیددتلی دارتیشمالار یاشانماقدادیر. سۏن زامانلاردا ایراندا تۆرکجه آنادیلینده ائییتیمله ایلگیلی یۆرۆتۆلن دارتیشمالاردا دا بۇنۇ آچیقجا گؤره‌بیله‌ریک. باشدا اۏخۇلار اۏلماق اۆزره تۇغرالی قۇرۇملاردا، سؤمۆرگه‌چینین دیلی(اؤرنه‌یین هیندیستان باغلامیندا اینگیلیزجه‌نین قۇللانیمی کیمی) یا دا سئچکینلرین ویا ائگه‌من تۏپلۇلۇغۇن دیلی(ایران اؤرنه‌یینده آزینلیق آنجاق ائگه‌من اۏلان فارسجا کیمی) "اؤبۆر"لرین دیللرینی گه‌نه‌للیکله باسقی آلتینا آلماقدادیر. تۆرکجه‌نین و فارسجا دیشیندا بیرچۏخ دیلین ایرانداکی دۇرۇمۇ دا بۇدۇر. اۏیسا ائییتیمه بیرینجی دیلینده(عیئنی زاماندا ائوده اؤیرنیلن دیل ویا آنادیلی ده دئییله‌بیلر) باشلایان بیر اۇشاغین اۏخۇلدا باشاریلی اۏلابیلدییی و بۇ اۇشاغین باشقا دیللری داها یاخشی اؤیرنه‌بیلدییی ساپتانمیشدیر.
بیرینجی دیلی دیشیلانان و یالنیزجا ایکینجی (ویا یاد) بیر دیلده ائییتیم گؤرمه‌یه زۏرلانان بیر اۇشاغین، اۏخۇل مۆفرداتینی تعقیب ائده‌بیلمه‌سی اۏلدۇقجا زۏردۇر. اۏخۇل دیلی انگلی، اۇشاقلارین اۏخۇلا باشلامامالاری اۆچۆن یئترلی ندن اۏلابیلمکده‌دیر. اۏخۇلا باشلاسالار داها بۇ انگل اۇشاقلارین چئشیدلی زۏرلۇقلارلا قارشیلاشمالارینا، سینیف تکراری یاپمالارینا ویا اۏخۇلۇ بیراخمالارینا ندن اۏلماقدادیر. تۇغرالی وئریلره گؤره ایراندا 1392 جی ایلده 39.000 اؤیرنجی اۏخۇلۇ بیراخمیشلاردیر و یالنیز بۇ سایینین 33 مین نفری ایلک‌اؤیرتیم زامانیندا اۏخۇلۇ ترک‌ائتمیش آنجاق بۇ اؤیرنجیلرین ندن و هانسی بؤلگه‌لرده داها چۏخ اۏخۇلۇ ترک‌ائتمک اۏلاییینین یاشانماسی حاققیندا بیر بیلگی وئریلمه‌میشدیر. همشهری درگیسینین 23 قیرآچان 1392 ده یاییملانان تۇغرالی بیلگیلره گؤره ایراندا 3 میلیۏن اۇشاق ائییتیمدن گئری قالمیشدیر، آنجاق ایلگینج اۏلاراق بۇ ائییتیمدن گئری قالان اؤیرنجیلرین سۏرۇنۇ ایقتیصادی و ... اۏلمادیغی سؤیلنمیش و 37% اؤیرنجیلر ائییتیمین ایلک ایلینده اۏخۇلۇ بیراخمیشلاردیر. 
بۇ چالیشما دۆنیا گه‌نه‌لینده ائییتیمده آنادیلینین قۇللانیلماسی ویا قۇللانیلماماسی ایله ایلیگیلی قۏنۇلارا ایلیشگین چالیشمالاردان یارارلاناراق یازیلاری ایچه‌رمکده‌دیر. هر نه قدر سؤزۆ ائدیلن چالیشمالار باشقا اؤلکه‌لر باغلامیندا ساپتالانان سۏرۇنلاری یانسیدسا دا بۇ سۏرۇنلارین یاراتدیغی تۏپلۇمسال، سیاسال، دیلسه‌ل و ائییتیمسه‌ل سۏنۇجلار ایران و تۆرکجه باغلامی اۆچۆن ده کئچرلیدیر. دۏلایسیلا بۇ یازیلار تۆرکجه و تۆرکلر اؤزه‌لینده، ایرانداکی اۇیقۇلامالارلا قۏشۇت دۆشۆنۆله‌بیلر.
ایلگیلی یازیلار:
تۆرکجه-فارسجا سؤزلۆک:
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
اریشیم(Ərişim)= دسترسی
آراج(Arac)= ابزار، واسط
ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس
اؤیرنجی(Öyrənci)=دانشجو
اؤزگۆون(Özgüvən)= اعتنماد به نفس
مۇتلۇ(Mutlu)=خوشبخت
یارادیجی(Yaradıcı)=خلاق
ائشیتسیزلیک(Eşitsizlik)=نابرابری
آیریمچیلیق(Ayrımçılıq)= تبعیض
اکینج(Əkinc)= فرهنگ
ایلیشگی(İlişgi)= مناسبت
یۆرۆتۆلمک(Yürütülmək)= به اجراء گذاشتن
ایچه‌ریک(İçərik)= محتوا
اؤیرتیم(Öyrətim)= تدریس، تعلیم
ایلگیلی(İlgili)=مرتبط
دارتیشماق(Dartışmaq)= بحث کردن
اۏخۇل(Oxul)= مدرسه
تۇغرالی(Turğalı)= رسمی
قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد
سؤمۆرگه‌چی(Sömürgəçi)=استعمارگر
سئچگین(Seçgin)=منتخب
ائگه‌من(Egemən)= حاکم‌
تۏپلۇلۇق(Topluluq)= جمعیت
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
دیش(Dış)= بیرون
اۏیسا(Oysa)= در حالیکه
باشاری(Başarı)=موفقیت
ساپتاما(Saptama)= تثبیت
دیشلاماق(Dışlamaq)=طرد کردن
یاد(Yad)= خارجی
یئترلی(Yetərli)= کافی
ندن(Nədən)= سبب، علت
وئری(Veri)= اطلاعات
ایلک‌اؤیرتیم(ilköyrətim)= ابتدائی
قیرآچان(Qıraçan)= آوریل
ایلگینج(İlginc)=جذاب
سۏرۇن(Sorun)= مسئله، مشکل
گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی
سۏنۇج(Sonuc)= نتیجه
دۏلایسیلا(Dolayısıyla)= بنابراین
اؤزه‌ل(Özəl)= خاص
اۇیقۇلاما(Uyqulama)= تطبیق،پراتیک
قۏشۇت(Qoşut)= پارالل

۱۳۹۴/۹/۵ ه‍.ش.

ائییتیم

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
تی‌لی، اۇلۇس- دئولتی باشقا دئولت مۏدللریندن آییران اه‌ن اؤنملی اؤزه‌للیکلریندن بیری اۏلاراق، اۇلۇس-دئولتین تک- تیپ دیل، اکینجسه‌ل اۇیقۇلامالار و ایستانداردلاشمیش بیر ائییتیم سیستمی دایاتما یۏلۇندا اؤرنه‌یی گؤرۆلمه‌میش بیر چابایا گیرمه‌سیدیر. گرچکدن ده ائییتیمی تک- تیپلشدیریب زۏرۇنلۇ حاله گتیرمک اۇلۇس یارادمانین اه‌ن اؤنملی آدیمیدیر. چۆنکۆ اۇلۇس- دئولتین ته‌مه‌ل ساوی، بیر اؤلکه خالقینین تۏپلۇمسال اۏلاراق بۆتۆنله‌شیک و آنلاملی بیر بۆتۆن اۏلدۇغۇ ساویدیر. بۇ ساو آنجاق ائتگین بیر ائییتیم و اۏخۇل ایله گرچکلشدیریله‌بیلر. 
زۏرۇنلۇ ائییتیم، باشقا مئکانیزملره اۏرانلا اۇلۇسلاشمادا داها ائتگیندیر. اؤزه‌للیکله ایلک دؤنملرده، یئنی اۇلۇسال دیرلرین خالق آراسیندا کئچرلی و یایقین اۏلان دینسه‌ل دیرلر و گه‌له‌نکلرله یاریشابیلمه گۆجۆ یۏخدۇر. زۏرۇنلۇ ائییتیم، اۇلۇس- دئولتجه بلیرله‌نن دیرلر و آماجلار دۏغرۇلتۇسۇندا یۇردداشلارین بئیین یۇمالارینا خیدمت ائتدی و زامانلا سؤز قۏنۇسۇ دیر و آماجلارین کیتله‌لر طرفیندن ایچسه‌للشدیریلمه‌سینی ساغلادی.
فرانسیز دئنه‌ییمی، زۏرۇنلۇ ائییتیم و اۏخۇلۇن اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده‌کی مرکزی رۏلۆنۆن آنلاشیلماسی اۆچۆن یاخشی بیر اؤرنکدیر. فرانسادا اۏخۇلدا وئریلن ائییتیمین ایکی گؤرئوی واردیر: بیری، جۇمهۇریتی تاریخین بیر اۇجۇنا یئرلشدیریب اؤلکه‌نین کئچمیشده‌کی بۆتۆن آیریلیلیقلارین اۆسته‌سیندن گلن بیر بۆتۆنلشمه یئته‌نه‌یینین اۏلدۇغۇنۇ یۇردداشلارین ذهنینه یئرلشدیرمه آماجیدیر. ایکینجی ایسه اینسانلاری اؤزگۆر یارقیدا بۇلۇنابیلمه‌لرینی ساغلایاجاق ذهنلرله دۏناتماقدیر. بئله‌جه اؤزۆنۆ سینیرلایان یئره‌ل و دینسه‌ل باغلاردان سییریلان اینسان هم قرارلارینی اؤزۆ آلمیش، هم ده اؤزۆنه اۏخشایان باشقا ائشید یۇردداشلارلا بیرلیکده گه‌نه‌ل ایراده‌یی دیله گتیرمیش اۏلۇر. ایران اۏخۇللاریندا وئریلن ائییتیمین ده بنزر آماجلار داشیدیغی سؤیلمک اۏلاسیدیر. 
اۏخۇلدا وئریلن زۏرۇنلۇ ائییتیمده هر سیخی‌ دۆزه‌ن بللی دیرلرین داشیییجیسیدیر. اؤرنه‌یین تاریخین گؤرئوی، اۇلۇس- دئولتین اؤنجه‌لیکلی احتیاجی اۏلان اۇلۇسال کیملییی یارادیلماسینا قاتقیدا بۇلۇنماقدیر. اۇلۇسال کیملییین اۏلۇشدۇرۇلماسیندا ایلک یاپیلماسی گره‌کن ایسه، اۏرتاق بیر بلله‌یین یارادیلماسیدیر. اۇلۇس- دئولت نئجه بیر تاریخسه‌ل بلله‌یه احتیاجی وارسا، تاریخ اؤیرتیمی ده بۇنا گؤره تاسارلانیر؛ خالقی اۏلۇمسۇز ائتگیلییه‌جه‌یی دۆشۆنۆلن اۏلایلار یا بالاجا تۏخۇنماقلارلا کئچیشدیریلیر، یا گؤرمزدن گلینیز یا دا چارپیدیلیر. بللک اۆچۆن چۏخ گره‌کلی اۏلدۇغۇ دۆشۆنۆلن اۏلایلار ایسه هامیسی آیرینتیلی اۏلاراق آنلاتیلیر، گره‌کیرسه آبارتیلیر. 
اۏخۇلدا وئریلن تاریخ ائییتیمی مۆفرداتیندا "میللی ایگیدلر" و "اؤیکۆلار" گئنیش یئر تۇتار. ایگیدلرین و اؤیکۆلارین گرچکده وار اۏلۇب اۏلماماسی اؤنملی دئییلدیر؛ اؤنملی اۏلان، اۇلۇس- دئولتین اۏنلارا دۇیدۇغۇ گره‌کسینیمدیر. تاریخده ایگیدلره و اۏلایلارا سیخلیقلا باشوۇرۇلماسینداکی آماج تاریخی گرچکلری آیدینلادماق دئییلدیر؛ آماج، دئولتین اؤن‌گؤردۆیۇ دیرلر دۏغرۇلتۇسۇندا گلجک قۇشاقلاری حرکته کئچیرمکدیر. بۇ ندنله تاریخین گؤرئوی، دئولتین احتیاج دۇیدۇغۇ ایگیدلری یارادماقدیر. 
تاریخ کیمی باشقا سیخی دۆزه‌نلرین مۆفرداتی دا دئولتین ایلکه‌لری ته‌مه‌ل آلیناراق ساپتانیر. بئله‌لیکله بیر بۆتۆن اۏلاراق اۏخۇل، اۇلۇسال کیملیک سیمگه‌لرینین یارادیلدیغی، وطن تۏپراغینین قۇتساللاشدیریلدیغی، بۇ تۏپراقلار اۆچۆن یاشامینی وئرمه‌نین یۆجه‌لشدیریلدییی، یارادیلان ویا کشف‌ائدیلیب آبارتیلان ایگیدلیکلر اؤیکۆلارینین یاییلدیغی، تۇغرالی دیلین تک‌لشدیریلیب یایقینلاشدیریلدیغی بیر مکانا دؤنۆشۆر. بۇ سایقینلیقلا اۏخۇل و زۏرۇنلۇ ائییتیم، اۇلۇسۇن یارادماسینداکی ایشلوسه‌ل آراجا دؤنۆشۆر.
اۏخۇلۇن بۇ ایشلوسه‌للییی ندنیله اۇلۇس- دئولت، ائییتیم حاققینی باشقالاریندان آیری دیرلندیریر و بۇ قۏنۇ اۆزرینده داها چۏخ دۇرۇر. ارنست گلنر، بیرئیلرین باشقا حاقلارینی سینیرلاماقدان و پۏزماقدان چکینمه‌ین دئولتین ائییتیم حاققی گۆندمه‌ گلدییینده، بۇ حاققی چئینه‌مه‌سینین ترسینه، هرکسی بۇ حاقدان یارارلاندیرمایا چالیشدیغینی بیلدیریر. دئولت، آرتیق وبرین ساوۇندۇغۇ اۆزره، تک "مشرۇع شیددت تک‌الینه" صاحیب بیر قۇرۇم دئییلدیر، عئینی زاماندا "مشرۇع ائییتیم تک‌الینین" ده صاحیبی اۏلماسیدیر. حتی اینسانلارین ایش تاپمالاری، اۏنۇرلاری، گۆونلیک و اؤز سایقیلاری اۏنلارا وئریلن ائییتیمه باغی اۏلدۇغۇندان، بیر دئولت اۆچۆن مشرۇع ائییتیم تک‌الینی الینده بۇلۇندۇرماق، مشرۇع شیددت تک‌الینی الینه کئچیرمکدن داها اؤنملی و بلیرله‌ییجیدیر.
ایلگیلی یازیلار: 
تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
اۇلۇس(Ulus)= ملت
اؤنملی(Önəmli)= مهم
اؤزه‌للیک(Özəllik)=خصوصیت
اکینج(Əkinc)= فرهنگ
اۇیقۇلاما(Uyqulama)= تطبیق،پراتیک
دایاتماق(Dayatmaq)= پافشاری کردن
اؤرنک(Örnək)= مثال
زۏرۇنلۇ(Zorunlu)= اجباری
ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس
ساو(Sav)= ادعا
تۏپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی
آنلاملی(Anlamlı)=معنادار
ائتگین(Etgin)= فعال
اۏخۇل(Oxul)= مدرسه
اۏران(Oran)= میزان
اۇلۇسلاشما(Uluslaşma)=ملت‌شوندگی
اۇلۇسال(Ulusal)= ملی
یایقین(Yayqın)= رایج
آماج(Amac)= هدف
یۇردداشلیق(Yurddaşlıq)= شهروند 
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
ایچسه‌للشدیریلمه(İçsəlləşdirilmə)= درونی سازی
دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه
سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه
گؤرئو(Görev)= ماموریت
اؤزگۆر(Özgür)= آزاد
یارقی(Yarqı)= قضاوت
دۏناتیم(Donatım)= تجهیز
سینیر(Sınır)= مرز
یئره‌ل(Yerəl)= محلی
ائشید(Eşid)= برابر
گه‌نه‌ل(Gənəl)= عمومی
اۏلاسی(Olası)= ممکن، محتمل
سیخی دۆزه‌ن(Sıxı düzən)= دیسیپلین
قاتقی(Qatqı)= مشارکت
اۏلۇشۇم(Oluşum)=تشکل
بللک(Bəllək)= حافظه
اؤیرتیم(Öyrətim)= تدریس، تعلیم
تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن
اۏلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی
اۏلای(Olay)= حادثه
چارپیدماق(Çarpıdmaq)= تحریف کردن
آیرینتی(Ayrıntı)= جزئیات
آبارتماق(Abartmaq)= مبالغه کردن
اؤیکۆ(Öykü)= حکایه
گره‌کسینیم(Gərəksinim)= نیاز
اؤن‌گؤرمک(öngörmək)= پیش‌بینی
قۇشاق(Quşaq)= نسل
ساپتاما(Saptama)= تثبیت
سیمگه(Simgə)= سمبل
قۇتسال(Qutsal) = مقدس
یۆجه‌لتمک(Yücəltmək)= تقدس زائی
تۇغرالی(Turğalı)= رسمی
ایشلوسه‌ل(İşləvsəl)= تابعی
آراج(Arac)= ابزار، واسط
بیرئی(Birey)= فرد
قۇرۇم(Qurum)= موسسه
تک‌ال(Təkəl)=انحصار
گۆونلیک(Güvənlik)= امنیت