۱۳۹۷/۴/۱

پیر بوردیو و زبان

بوردیو تحت تاثیر ساختارگرایی فرانسوی و مدل زبان‌شناسی آن و با الهام از مدل فردیناند ساسور، در فرآیند امر نمادین و نظام‌های نمادین، برای زبان نقشی بی‌بدیل و آغاز‌کننده قایل است و از آن به عنوان سرمایه‌ نمادین(Symbolic Power) و عامل سلطه در میدان‌های فرهنگی و سیاسی یاد می‌کند. وی در کتاب "زبان و قدرت نمادین" در ادامه آثار کسانی همچون "لودویک ویتگن‌اشتاین" زبان را یکی از ابزارهای سلطه و امری نمادین می‌داند. از نگاه بوردیو زبان درون ارتباطات معنی می‌یابد و واجد قدرت و وسیله‌ای است که انسانها یکدیگر را کنترل می‌کنند. بدین لحاظ نقش زبان در شکل‌گیری قدرت نمادین نیز اهمیت حیاتی دارد. زبان، نمادیست که به وسیله اطاعت‌کننده‌گان به رسمیت شناخته می‌شود و عامل اقتدار افراد و گروه‌هاست، در نتیجه قدرت در مرکز زبان وجود دارد. زبان یکی از ابزارهای مشروع‌سازی سلطه در جامعه است.
از نگاه بوردیو عالی‌ترین قدرت که باعث استمرار تسلط و مشروعیت آن در جامعه می‌شود؛ قدرت نمادین میباشد. وی بر اساس تقابل‌های سلطه‌آمیز درون جامعه به مفهوم قدرت نمادین می‌رسد. قدرتی که خشونت نمادین را در خود نهفته دارد و به صورت غیرفیزیکی ایجاد سلطه میکند و فرد سلطه‌پذیر را ملزم به پذیرش تعهداتی در مقابل فرد ایجاد کننده سلطه می‌بیند.
بنابراین زبان به عنوان یک تکنیک بدنی در تجربه افراد با جهان اجتماعی نهفته است و هر انسانی بر اساس تجربه خود جهان بیرون را درک می‌کند و از طریق زبان و تجربه شخصی به بیان رابطه خود با جهان بیرون می‌پردازد. اساس اندیشه بوردیو نیز بر این مبناست که وجود انسان به قالب بدن ریخته شده و از طریق آگاهی، ادراک، احساس و شهود به ضبط و فهم محیط پیرامون می‌پردازد. اقتدار زبانی از تجربه بیرون حاصل می شود و این تجارب بیرونی که در طول زمان بدست آمده برای صاحب این زبان ایجاد اقتدار میکند. این تجارب بیرونی از نگاه بوردیو سرمایه‌هایی هست که افراد در زندگی اجتماعی بدست می‌آورند . به همین سبب اقتدار زبانی طبقه متوسط، مرتبط با سرمایه‌هایست که از پیش در انسان نهادینه شده است. سرمایه‌‌های زبانی از بیرون بوسیله کسب مدارک تحصیلی با موقعیت‌های اجتماعی و مذهبی بدست می‌آید که به حاملان آن در میدان‌های منازعه قدرت تاثیر‌گذاری می‌بخشد.
از دید بوردیو زبان هر کشوری در ارتباط تنگاتنگ با قدرت در آن جامعه قرار داشته و مکمل زندگی اجتماعیست. همچنین مذهب و سیاست نیز عملکردی موفق در تداوم ماندگاری حضور زبان مشروع در جامعه از خود بجا گذاشته‌اند. زبان مذهبی و تاثیرات ایدئولوژیک آن به حقیقتی اشاره می‌کند که همه گروه‌ها و افراد به راحتی با آن ارتباط برقرار می‌کنند. زیرا مذهب با زبان همه گروه‌ها سخن می‌گوید. به طور کلی دارندگان زبان نافذ شانش زیادی برای اعمال سلطه دارند.
بوردیو یکی از مهمترین دغدغه‌های سلطه‌گرایان در دنیای اجتماعی را نگرانی از سرمایه اختصاصی خود در میدان و حفظ موقعیت برتر در بالاترین سلسله اجتماعی می‌داند. مبارزه و رقابت درون میدان‌ها با سرمایه‌ها و ویژگی‌های خصلتی افراد و گروه‌ها قابل تبیین است و میزان بهره‌مندی از سرمایه‌ها به شکل‌گیری نمادهای طبقات متوسط و تحت سلطه می‌انجامد. به همین سبب هر گروهی که از شبکه‌ی نمادهای قدرتمندی برخوردار باشد از توان ایجاد سلطه برخوردار است.  
منبع:
فصلنامه سیاست، دوره 42، شماره 2، تابستان 1391

۱۳۹۷/۳/۲۹

دۆنیادا چوْخ‌دیللیلر می تک‌دیللیلر می چوْخۇنلۇقدا؟

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
ایستر بیرئیسل دۆزئی‌ده اوْلسۇن ایستر توْپلۇمسال دۆزئی‌ده، دۆنیادا چوْخ‌دیللیلرین می، یوْخسا تک‌دیللیلرین می چوْخۇنلۇقدا اوْلدۇغۇ قوْنۇسۇندا بیر ماراق اۇیانماسی دۆنیا تاریخینه گؤره اوْلدۇقجا یئنی، اه‌ن چوْخ ایکی یۆزایللیک بیر گئچمیشه صاحیبدیر. باشقا بیر دئییشله، اۇلۇس- دئولتلشمه و چاغداشلاشما ایله ائش‌زامانلی گلیشن بیر دۇرۇمدان بحث‌ائدیریک. هم اۇلۇس- دئولتلرین قۇرۇلۇش منطیقینه قوْشۇت اوْلاراق اؤن پلانا چیخاریلان تک‌دیللیلشدیره‌رک باغداشیق توْپلۇملار یارادما چابالاری، هم ده چاغداشلاشمانین بئشییی اوْلان باتی دئولتلرین دیلسه‌ل اوْلاراق دۆنیانین گئری قالان بؤلگه‌لرینه گؤره چوْخ داها آز دیللی اوْلماسی- کی بۇنا راغمن هئچ‌بیر زامان تک‌دیللی اوْلمامیشدیر- تک‌دیللیلرین چوْخۇنلۇقدا اوْلدۇغۇ اینانجی دوْغۇرمۇشدۇر. بۇنا گؤره، بیردن چوْخ دیلی دانیشمانین سوْنرادان اوْلۇشان و قوْشۇللارین دوْغۇردۇغۇ زوْراکی بیر دۇرۇم اوْلدۇغۇ، نوْرمال اوْلانین ایسه تک‌دیللیلیک اوْلدۇغۇ فیکری یایقینلاشدیرمیشدیر. اۇلۇس- دئولتلشمه و چاغداشلاشما سۆره‌جلریندن باغیمسیز اه‌له آلینمایاجاق اوْلان آکادمیک گلیشمه‌لر و گره‌ک دیل‌بیلیمی، گره‌کسه پسیکوْلوْژیک و ائییتیم بیلیملری آلانلارینداکی باسقین قۇرۇملارین دا گینه دیلسه‌ل اوْلاراق داها آز چئشیدلیلیک گؤسترن یئرلردن چیخماسی، یا دا بۇ قۇرۇملارین سئچه‌نکلی باخیش آچیلارینی باسدیرماسی چوْخ‌دیللیلرین آزینلیقدا، تک‌دیللیلرین ایسه چوْخۇنلۇقدا اوْلدۇغۇنۇ دۆشۆندۆرمۆشدۆر.
اوْیسا دۆنیانین هئچ‌بیر اؤلکه‌سی تک بیر دیلین قۇللانیلدیغی توْپراقلار اۆزرینه قۇرۇلمۇش دئییلدیر. دیلسه‌ل اوْلاراق اه‌ن یوْخسۇل اوْلان بؤلگه‌لر ایسلند، آنتارکتیکا (Antarctica) اوْلاراق دۆشۆنۆلۆر اوْیسا بۇرالاردا بیله تاریخ بوْیۇنجا بیردن چوْخ دیل وار اوْلمۇشدۇر. اؤته یاندان چین، هیندیستان، اندوْنزیا، لاتین آمریکا اؤلکه‌لری، رۇسیا، یئنی گینه و همن همن آفریقا اؤلکه‌لری ساییسیز دیله ائو صاحیبلیغی یاپماقدادیر. اۆسته‌لیک بۇ دیللر ساده‌جه گۆنده‌لیک یاشامدا قۇللانیلان دیللر اوْلماقلا قالماییب،‌ قامۇسال ایلیشگیلرده و قرۇپلار آراسی ائتگیله‌شیمده ده ائتگین بیر بیچیمده قۇللانیلماقدادیر. اؤرنه‌یین بئش یۆزه یاخین دیله ائو صاحیبلیغی یاپان هیندیستان آچیقجا چوْخ‌دیللی بیر اؤلکه اوْلاراق اؤزۆنۆ تانیملارکن، ائییتیمده بۇ دیللرین چوْخۇنۇن قۇللانیلماسی یاسالارلا اؤزندیریلمکده‌دیر. گۆنده‌لیک یاشامدا ایسه چوْخۇ هیندیستان وطنداشلارینین ائوده بیر ویا ایکی دیل، کۆچه‌ده اۆچۆنجۆ بیر دیل، بازاردا باشقا بیر دیل و سوْنۇندا اوْخۇلدا بۇنلاردان فرقلی اه‌ن آز ایکی دیلی داها ائشیدیب قۇللانابیلدییی سوْن درجه یایقین بیر اۇیقۇلامادیر. بۇ دۇرۇم بۆتۆن بۇ دیللر آراسیندا ائشیتلیکچی بیر ایلیشگی اوْلدۇغۇ آنلامینا گلمز قۇشقۇسۇز، آنجاق چوْخ‌دیللیلیغین قۇرال اوْلاراق منیمسه‌نمیش اوْلدۇغۇنۇ گؤستریر. ایران کیمی اۇلۇس- دئولتلرده بیله اینسانلارین چوْخۇنۇن تک‌دیللی اوْلدۇغۇ وارساییلسا دا، چوْخۇ ایران وطنداشی ائوده بیر دیل، کۆچه‌ده یۆرۆرکن اؤز دیلی دیشیندا اه‌ن آز بیر ویا ایکی فرقلی دیل ائشیده‌بیلمکده، اوْخۇللاردا ایسه فرقلی یئنی دیللری اؤیرنه‌بیلمکده‌دیر. بۇ دا اصلینده سانیلانین ترسینه اؤلچۆتۆن چوْخ‌دیللیلیک اوْلدۇغۇنۇ، تک‌دیللیلیغین ایسه دئولت سیاستلری و دیل پلانلاماسی ایله یارادیلمیش بیر آلقی اوْلدۇغۇنۇ گؤستریر. 
آنجاق تک‌دیللیلرین داها چوْخ ایقتیدار، آیریجالیق و یۆکسک دۇرۇمۇ و سایقینلیغا صاحیب اوْلمالاری چوْخ‌دیللی بیرئی و توْپلۇملار اۆچۆن بعضی سوْرۇنلار یارادماقدادیر. اؤزه‌للیکله اینگیلیس، فرانسا، آمریکا بیرلشیک دئولتلری کیمی گۆجلۆ باتی‌لی دئولتلرده چوْخ‌دیللیلیغه اۇزۇن زامان آنوْرمال و حتی سوْرۇن قایناغی اوْلدۇغۇ قۇشقۇسۇیلا باخیلمیشدیر. بۇرالاردا یۆرۆتۆلن چوْخ‌دیللی دارتیشمالار، چوْخ‌دیللیلیغین اۇیۇلماسی گره‌کن یئرله‌شیک بیر ایلکه اوْلدۇغۇنۇ، اصیل یادیرقانماسی گره‌که‌نین تک‌دیللیلیک اوْلدۇغۇنۇ گؤسترسه ده، یایقین قامۇاوْیۇ اینانیشی بۇ آکادمیک چالیشمالاردان یئترینجه خبردارمیش کیمی گؤرۆنمه‌مکده‌دیر. بۇ اۆزدن یاسالار داها چوْخ تک‌دیللیلر حئسابا قاتیلاراق حاضیرلانماقدا و چوْخ‌دیللی عایله‌لرین ایستک و احتیاجلاری یا گؤرمزدن گلینمکده یا دا آنجاق اؤزه‌ل بیرسیرا آیریجالیقلارلا اه‌ن یاخشی اوْلاسیلیقلا "خوْش‌گؤرۆیله" قارشیلانماقدادیر.
فقط سوْن زامانلاردا لیبرال سیاستلرین ائتگیسی ایله چوْخ‌اکینج‌چیلیغین آوۇسترالیا، یئنی زلاندا، ایسپانیا، کانادا و ایسکاندیناویا اؤلکه‌لری کیمی بعضی بؤلگه‌لرده تۇغرالی دئولت سیاستی اوْلاراق، منیمسه‌نمه‌سی یئنی‌دن دیرلی گؤرۆلمه‌یه باشلاماسی اؤنملیدیر. حتی اینگیلیس، هوْللند کیمی آورۇپا اؤلکه‌لرینده دۆزه‌نلنمه‌یه باشلایان "داها گئنیش دۆنیانین دیللری" باشلیقلی کوْنفرانس و ائتگینلیک‌لر بۇ قوْنۇدا یئنی آلقیلارین یارادیلماسینین دا خبرچیسیدیر.
بۆتۆن بۇنلاردان یوْلا چیخاراق، تاریخسه‌ل آچیدان دۆنیا دا چوْخ‌دیللیلرین بۆتۆن زامانلاردا ساییسال اوْلاراق چوْخۇنلۇقدا اوْلدۇغۇ، آنجاق چئشیدلی دئولت سیاستلریله تک‌دیللیلرین ائگه‌منلیغینین ساغلاندیغی و آکادمیک بیلگینین ده بۇنا گؤره دۆزه‌نلندییی بیر اوْرتامین اوْلۇشدۇرۇلدۇغۇ سؤیله‌نه‌بیلر. چوْخ‌دیللیلرین ساییسال اوْلاراق چوْخۇنلۇقدا اوْلماسی سؤز قوْنۇسۇ آیریمچیلیقلارین اؤنۆنه کئچیله‌بیلمه‌سی اۆچۆن اؤز باشینا یئترلی بیر دۇرۇم دئییلدیر البته. نه وار کی، گره‌ک فرقلی دیللره منصۇب توْپلۇلۇقلارین سیاسی و اکینجسه‌ل مۆجادیله‌لری، بۇ قوْنۇلاردا چوْخ آکادمیک و ائیلمچی اۆره‌تیملرین یاپیلماسی، یاپیلان اۆره‌تیملرین اینترنت کیمی آراجلارلا هر زامانکیندان داها چوْخ و سۆرعتلیجه یاییلابیلمه‌سی و گئده‌رک داها چوْخ دۇیارلی سیویل توْپلۇم قۇرۇلۇشۇنۇن چالیشمالار یۆرۆتمه‌سی چوْخ‌دیللیلیغین داها گؤرۆنۆر اوْلماسینی ساغلامیشدیر. قۇشقۇسۇز بۇ دا چوْخ‌دیللیلیک قوْرۇنۇب سۆردۆرۆله‌بیلمه‌سی اۆچۆن وئریلن مۆجادیله‌لرین باشارییا اۇلاشما اوْلاسیلیغینی آرتمیشدیر.
3. اۇشاغین ایکی دیلی بیرلیکده می، بیرینی باشقاسیندان سوْنرا می اؤیرنمه‌سی داها یاخشیدیر؟
ایکی دیلی عئینی آندا گلیشدیرمک ده بیر دیلی باشقاسیندان سوْنرا اؤیرنمک ده، ایکی‌دیللیلیغه گئدن باشاریلی یوْللاردیر. چوْخ قایناقدا و اؤرنکده گؤرۆلدۆیۆ کیمی ایکینجی بیر دیلی باشاریلی بیر بیچیمده اؤیرنن بیرچوْخ اۇشاق، گنج و یئتیشگین اؤرنه‌یی وار اوْلماقدا. گنجلر و یئتیشگینلر دیل سینیفلارینا، دیل درسلرینه قاتیلاراق، سؤز قوْنۇسۇ دیلی دانیشانلارین وار اوْلدۇغۇ بیر قرۇپا گیره‌رک، بعضا ده اؤز اؤزلرینه ایکینجی بیر دیل اؤیرنیرکن، اۇشاقلارین ایکینجی دیلی هم چوْخ تئز هم ده اکسیکسیز اوْلاراق اؤیرنه‌بیلدیکلری بیلینن بیر گرچکدیر. آلتمیش، یئتمیش ویا سکسن کیمی ایله‌ری ساییلابیله‌جک یاشلاردا بیله چئشیدلی دیللری اؤیرنن یئتیشگینلر واردیر. بیر باشقا دئییشله، ایکی ویا داها چوْخ دیل دانیشابیلمک هانسی یاشدا اوْلۇرسا اوْلسۇن باشاریلماسی اوْلاسی بیر دۇرۇمدۇر.
آنجاق قۇشقۇسۇز ارکن یاشلاردا دیل اؤیرنمه‌نین اۇزۇن سۆره‌ده داها باشاریلی سوْنۇجلار گتیردییی ده بیلینمکده‌دیر. اه‌یر ائو قوْشۇللاری ال‌وئریرسه، اۇشاقلارین ایکی‌دیللی یئتیشدیریلمه‌سینین اوْلابیلدییینجه ارکن باشلاماسی بیر اۆستۆنلۆکدۆر. بالاجا اۇشاقلارین بیر دیلی زوْر دۇرۇمدا اوْلمادان اؤیرنه‌بیلمه‌سی و دوْغرۇ تلفظ یئته‌نه‌یی، ارکن اۇشاقلیق دؤنه‌مینین قارماشیق اوْلمایان دوْغاسی کیمی ندنلردن دوْلایی قوْشۇللار اۇیقۇن اوْلدۇغۇندا ارکن ایکی‌دیللیلیغین اؤزندیریلمه‌سی گره‌کیر. بئله‌جه ارکن ایکی‌دیللیلیک قیسا سۆره‌ده آلقیسال و توْپلۇمسال یارارلار، اۇزۇن سۆره‌ده ایسه ایقتیصادی، و اکینجسه‌ل آیریجالیقلار ساغلار. عایله قوْشۇللاری اۇشاغین یاشامیندا ارکن ایکی‌دیللیلیغیه ایزین وئریرسه کئچرلی اه‌ن یاخشی اؤنه‌ری بۇنا اوْلاسی اوْلان اه‌ن قیسا زاماندا باشلاماقدیر.
ناشی و یئتیشگینلر اۆزمه‌یی، اۆزمه‌ درسلرینه قاتیلاراق اؤیرنیر. قۇراباغالاما، اؤزگۆر، کپنک کیمی چئشیدلی اۆزمه تئکنیکلرینی چوْخ آلیشدیرما یاپاراق، اؤرنکلری ایزله‌یه‌رک و بۇ اؤرنکلرین سۇ ایچینده فیزیکسه‌ل حرکتلرینی آغیللاریندان کئچیره‌رک اؤیرنیرلر. بالاجا اۇشاقلار، اۆزمه‌یی داها قوْلای و دوْغال بیر بیچیمده اؤیرنیر. بنزر بیر دۇرۇم دیل اؤیرنیرکن ده کئچرلیدیر. دؤرد دیل یئته‌نه‌یی اوْلاراق آدلاندیرابیله‌جه‌ییمیز دانیشما، ائشیدمه، اوْخۇما و یازما اؤیرنیرکن، هم اۇشاقلار هم ده یئتیشگینلر یاخشی بیر اۇزۇجۇ اوْلابیلر. چوْخ بالاجا بیر اۇشاغین ایکی‌دیللی حۇوضا گیرمه اوْلاناغی وارسا اۇشاغا بیر آن اؤنجه ایکی دیلده ده اۆزمه شانسی وئرمک اه‌ن منطیقلی سئچه‌نکدیر.
بعضی دۇرۇملاردا بیر دیلی اوْبیرینی اؤیرندیکدن سوْنرا، اؤته‌کی دیلی اؤیرنمک داها یاخشی اوْلابیلر. بۇ، داها چوْخ آزینلیق دیللرینین، چوْخۇنلۇق دیلینین تهدیدی آلتیندا اوْلدۇغۇ دۇرۇملار اۆچۆن سوْز قوْنۇسۇدۇر. توْپلۇلۇق ایچینده و اؤلکه‌ده چوْخۇنلۇق دیلی باسقین‌سا ایلک اؤنجه آزینلیق دیلینین گلیشدیریلمه‌سی سئچیله‌بیلر. اۇشاق کۆچه‌یه چیخمایا، اوْخۇلا، بازارا، دیش مکانلارا گئتمه‌یه، توْپلۇمدا چئشیدلی اینسانلارلا قایناشمایا باشلادیغیندا، چوْخۇنلۇق دیلی گه‌نه‌للیکله بۆیۆک بیر سۆرعتله گلیشیر. اۇشاقلارینی چوْخۇنلۇق دیلییله ارکن تانیشدیران آنا- آتالاری گؤزله‌ین اه‌ن اؤنملی تهلۆکه، اۇشاغین چوْخۇنلۇق دیلینی گئدرک داها چوْخ قۇللاناجاق اوْلماسیدیر. چوْخ بالاجا اۇشاقلار بیله چوْخۇنلۇق دیلینی، داها چوْخ سایقی گؤرن، قۇللانیم آلانی داها گئنیش بیر دیل اوْلاراق آلقیلار. بۇ اۆزدن ساغلام کؤکلره صاحیب بیر آزینلیق دیلی و اکینجینی گلیشدیرمک اؤنملیدیر. چوْخۇنلۇق دیلینی داها گئج اؤیرنن بیر اۇشاق، بۇ دیلی قیسا زاماندا و قوْلایجا اؤیرنه‌بیلر. بیرینجی دیلینده ائدیندییی دیل باجاریلارینی ایکینجی دیللره قوْلایلیقلا آختارابیلر، سایقینلیغینین فرقینه چاتدیغی چوْخۇنلۇق دیلینی قاپماقدا گئجیکه‌مز. دوْلایسیلا چوْخۇنلۇق دیلینی ارکن دئییل، داها گئج اؤیرنمک گه‌نه‌للیکله بیر سوْرۇن اوْلۇشدۇرماز. حتی ترسینه آزینلیق دیلینین قوْرۇنابیلمه‌سی اۆچۆن ترجیح بیله ائدیله‌بیلر.
پروْفسوْر. دوْقتوْر. کالین باکر
بۇ یازی کالین باکرین آنا – آتالار و اؤیرتمنلر اۆچۆن ایکی‌دیللیلیک قیلاوۇزۇ(Parents' and Teachers' Guide to Bilingualism) کیتابیندان آلیناراق تۆرکجه‌یه چئوریلمیشدیر.      
تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:
چوْخ‌دیللی(Çoxdilli)=چندزبانه
چوْخۇنلۇق(Çoxunluq)=اکثریت
بیرئیسل(Biréysel)= فردی
دۆزئی(Düzéy)= سطح
توْپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی
قوْنۇ(Qonu)= موضوع
اۇلۇس(Ulus)= ملت
چاغداش(Çağdaş)= معاصر
ائش‌زامانلی(Éşzamanlı)= همزمان
قوْشۇت(Qoşut)= پارالل
باغداشیق(Bağdaşıq)= متجانس
توْپلۇم‌ (Toplum)= جامعه
چاغداشلاشما(Çağdaşlaşma)=معاصرشوندگی
باتی(Batı)= غرب
دیلسه‌ل(Dilsel)=زبانی
اینانج(İnanc)= باور
اوْلۇشماق(Oluşmaq)=تشکل
قوْشۇل(Qoşul)=شرط
یایقین(Yayqın)= رایج
سۆره‌ج(Sürec)= پروسه
باغیمسیز(Bağımsız)=آزاد، مستقل
دیل‌بیلیمی(Dilbilimi)=زبان‌شناسی
باسقین(Basqın)= اینجا غالب
قۇرۇم(Qurum)= موسسه، نهاد
چئشیدلیلیک(Çéşidlilik)= تنوع
باخیش آچیسی(Baxış açısı)=زاویه دید
اوْیسا(Oysa)= در حالیکه
گۆنده‌لیک(Gündelik)= روزمره
ایلیشگی(İlişgi)= مناسبت، روابط
ائتگیله‌شیم(Étgileşim)= تعامل
ائتگین(Étgin)= فعال
اؤرنک(Örnek)= مثال
یاسا(Yasa)= قانون
اؤزندیرمک(Özendirmek)= تشویق کردن
یاشام(Yaşam)=حیات، زندگی
اوْخۇل(Oxul)= مدرسه
اۇیقۇلاما(Uyqulama)= عملکرد
قۇرال(Qural)= قاعده
وارساییم(Varsayım)= فرضیه
اؤلچۆت(Ölçüt)= معیار
آیریجالیق(Ayrıcalıq)= امتیاز، استثنا
سایقینلیق(Sayqınlıq)= اعتبار، پرستیژ
سوْرۇن(Sorun)= مسئله، مشکل
قایناق(Qaynaq)= منبع
قۇشقۇ(Quşqu)= شبهه، شک
دارتیشماق(Dartışmaq)= بحث کردن
ایلکه(İlke)= پرنسیب، اصل
قامۇاوْیۇ(Qamuoyu)= افکار عمومی
اؤزه‌ل(Özel)= خاص
اوْلاسی(Olası)= ممکن، محتمل
ائتگی(Etgi)=تاثیر، اثر
چوْخ‌اکینج‌چیلیک (Çoxekincçilik)=چندفرهنگ‌گرایی
تۇغرالی(Turğalı)= رسمی
اۆسته‌لیک(Üstelik)=علاوه بر این
قامۇسال(Qamusal)=اجتماعی
ائشیتلیکچی(Éşitlikçi)=برابر، متساوی
آلقی(Alqı)=ادراک
اۇیماق(Uymaq)=پیروی، تبعیت
یادیرقانماق(Yadırqamaq)= عادت نکردن
ائتگینلیک‌(Étginlik)=فعالیت، اکتیویته
ساییسال(Sayısal)= دیجیتال
ائگه‌منلیک(Égemenlik)= حاکمیت
ائیلم(Éylem)=اقدام، کنش
اۆره‌تیم(Üretim)=تولید
آراج(Arac)= ابزار، واسط
دۇیارلی(Duyarlı)=مسئولیت‌پذیر
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
قایناشما(Qaynaşma)= ادغام، تلفیق
گه‌نه‌ل(Genel)= عمومی
باشاری(Başarı)=موفقیت
گلیشمک(Gelişmek)= توسعه
گرچک(Gerçek)=حقیقت
سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه
یئته‌نک(Yetenek)= خلاقیت، توانایی
دوْغا(Doğa)=طبیعت
آلقیسال(Alqısal)=ادراکی
اؤنه‌ری(Öneri)= پیشنهاد
قۇرباغالاما(Qurbağalama)=شنای قورباغه
اؤزگۆر(Özgür)= آزاد
ائدینیم(Édinim)= اکتساب
دوْلایسیلا(Dolayısıyla)= بنابرین
قیلاوۇز(Qılavuz)= راهنما

۱۳۹۷/۳/۱۵

مشارکت سیاستمداران و قانونگذاران در نسل‌کشی زبانی

آیا سیاستمداران و قانون‌گذاران از این حقیقت غافلند که آموزش اقلیت های تحت سلطه بوسیله یک زبان غالب ممکن است شرکت در یک نسل‌کشی زبانی باشد؟
*منیژه میرمُکری
توجە: 
این نوشته انتخاب و ترجمه و تلخیص بخشهایی از یک مقاله ی تحقیقی است که توسط دکتر تاو. اسکوتنب – کانگاس استاد دانشگاه روسکیلد دانمارک تحت عنوان "حق آموزش به زبان مادری – معضلی حل نشده در اسناد حقوق بشر"  به زبان انگلیسی در 23 صفحه ارائە شده است.
مقدمە
اغلب کودکان بومی و اقلیتها و بسیاری از کودکان گروههای تحت سلطه در کشورهای کمتر توسعه یافته˓ صرفنظر از وضعیت در اقلیت بودن یا در اکثریت بودنشان˓عمدتا با استفاده از یک زبان مسلط و واسطه ای که زبان مادریشان نیست آموزش می بینند. نتایج در زمینه ی پیشرفتهای تحصیلی، احساسی و روانی اغلب بسیار بد و فاجعه آمیز بوده است. اساسا وقتی آموزش بوسیله ی زبان مادری بسیار شایسته‌تر عمل می کند و نتایج پژوهشهای مطمئن از این قضیه حمایت می کنند˓ چرا باید چنین اتفاقی بیافتد؟
مقالە
علیرغم حساس و حیاتی بودن سرنوشت زبانی ملت ها˓ مباحث علمی ژرف و اساسی کمتری در این زمینه صورت گرفته است. این حق تحصیل به زبان مادری در سطح وسیعی هنوز بحث برانگیز (و لاینحل) مانده است. 
آیا ما می دانیم پیامدهای منفی آموزش به زبان غالب کدامند؟ و آیا کسی از نظریات  محققینی که می گویند تحصیل به زبان مادری منجر به نتایج بهتری می شود٬ اطلاعات روشنی دارد؟ در اکثر موارد چه آنانی که از این حق دفاع می کنند و چه آنها که این حق را انکار می کنند و نادیده اش می گیرند برای اثبات داعیات خود و جهت قانع کردن خود و دیگران دلایل علمی کافی در اختیار ندارند! 
دکتر تاو. اسکوتنب. کانگاس از دانشگاه روسکیلد دانمارک (DR. Tove Skutnabb-Kangas / University of Roskilde, Denmark) در این زمینه مطالعات و تحقیقات طولی بسیار دقیقی انجام داده است که به اختصار به نتایج حاصل از آن پرداخته و اشارات مختصری به تحقیقات کوچک و پراکنده در گوشه و کنار دنیا خواهیم داشت. اما قبل از همه بهتر است به تحقیق بسیار دقیق و روش شناسانه ی طولی که رامیرز و همکاران (1991) و توماس و کولیر (1997 و 2002) در مقیاس بسیار وسیعی در ایالات متحده انجام داده اند٬ اشاره کنیم. 
در 1991 رامیرز  وهمکاران کار تحقیقی خود را با 2352 دانش آموز صورت داد. این تعداد از دانش آموزان که از زمره اقلیتهای اسپانیایی زبان بودند به سه گروه تقسیم شدند: قرار بر این بود که گروه اول از همان ابتدا تنها به زبان انگلیسی مورد آموزش و تعلیم قرار گیرند. و زبان اسپانیایی را تنها به عنوان یک ماده ی درسی در کنار دروسی که به زبان انگلیسی به آنان یاد داده می شد بیاموزند. ( کاری که در برنامه های پوششی بسیار نادر است).
گروه دوم (گروه زود – خروج  early- exit) دانش آموزانی بودند که بعد از یک تا دو سال تحصیل به زبان اسپانیایی (زبان مادریشان) زبان آموزشی آنها به زبان انگلیسی تغییر کرده و با آن به بقیه آموزش خود ادامه می دادند. 
گروه سوم (گروه دیر – خروج  late- exit) دانش آموزانی بودند که 4 تا 6 سال به زبان اسپانیایی (زبان مادریشان) آموزش دیده و بعد از طی این مدت زمانی ٬ زبان آموزشی آنان در بقیه سنوات تحصیل به زبان انگلیسی تغییر میافت.  طبق یک رویکرد ادراکی عامیانه می بایست آن گروهی که از همان ابتدا آموزش را به زبان انگلیسی آغاز نموده بودند و اغلب در معرض و در مواجهه با این زبان قرار داده می شدند بهترین نتایج را در زبان انگلیسی کسب کنند و یا در دروس ریاضی و سایر امورات تحصیلی به موفقیت های بیشتری نائل شوند و در عوض دانش آموزان (دیر– خروج) همانها که مدت زمان بیشتری را صرف آموزش به زبان مادری خود نموده بودند و انگلیسی را دیرتر آغاز کرده بودند بدترین نتایج را در میان سه گروه ذکر شده داشته باشند.
اما نتایج دقیقا برعکس این پیش بینی ها بود. دانش آموزان دیر – خروج بهترین نتیجه را در زمینه هایی که به آنها اشاره شد کسب نموده بودند و تنها آنها بودند که شانس موفقیت را در سطوح مختلف زبان انگلیسی در آینده پیدا کرده بودند. در حالیکه گروه آغازین بعد از رشدی اولیه پشت سر هم دچار شکست شده و حتی چنین تشخیص داده شد که احتمالا دیگر قادر نباشند به پای همسالان انگلیسی گوی خود که انگلیسی را دیرتر از آنان شروع کرده بودند برسند و یا به طور کلی به هر نوع موفقیت تحصیلی دیگری!
توماس و کولیر (Thomas & Collier) نیز وسیعترین مطالعات طولی را در دنیا در ارتباط با موضوع آموزش کودکان متعلق به گروههای اقلیت های ملی انجام دادند. آنها روی 210.000 نفر دانش آموز کار نمودند که این مطالعات هم محیطهای شهری و هم روستایی را در ایلات متحده را در بر می گرفت. برنامه های کاملی که شامل تحصیل به زبان مادری در زبان های اقلیت و نیز برنامه های دوزبانه که هر دو زبان اقلیت و زبان اکثریت را در بر می گرفت (این زبانها عمدتا انگلیسی و اسپانیایی به عنوان زبان راهنما بودند). 
از بین تمام نمونه ها تنها آن دانش آموزانی به بالاترین سطح دوزبانگی و نیز موفقیت های درسی می رسیدند که زبان اصلی آموزششان زبان مادری بود و مدتی طولانی تر به زبان مادری تحصیل نموده بودند. در این آزمایشات قوی ترین ملاک موفقیت دانش آموزان مدت زمانی بود صرف آموزش رسمی آنان به زبان مادری شده بود. این امر باعث حصول موفقیتهای بیشتری در زبان دوم نیز شده بود. 
طول (مدت) آموزش رسمی به زبان مادری هم در مطالعات رامیرز و هم در مشاهدات توماس و کولیر از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و به عنوان مهمترین فاکتور در پیشگویی موفقیتهای تحصیلی کودکان دوزبانه به شمار رفته است. این امر از بین عوامل تاثیر گذار در نیل به موفقیت و آینده دانش آموزان از سایر امور و عوامل مهمتر بوده و عوامل دیگر مانند وضعیت اقتصادی و اجتماعی ٬ علیرغم اهمیت و حساسیت خود٬ در درجه ی بعدی اهمیت در رابطه با این امر قرار می گیرند.
دهها مطالعه و مشاهده ی کوچک و بزرگ و پراکنده نیز در این رابطه نتایجی کمابیش مشابهی ارائه می دهند. 
در میان گروههای مهاجری که زبان مادریشان فنلاندی بود در (متروپولیتن استکهلم/ سوئد) دانش آموزان به دو گروه آموزش به فنلاندی و گروه کنترلی نیز که به زبان سوئدی تعلیم می دیدند تقسیم گردیدند. برای گروه اول (آموزش به زبان فنلاندی) زبان سوئدی نیز به صورتی عالی اما به عنوان یکی از مواد درسی همراه با دیگر دروس تدریس می شد. از این دو گروه که به موازات هم پیش می رفتند تستی به زبان سوئدی به عمل آمد. این تست از زمره تستهایی بود که معمولا طبقه ی متوسط دانش آموزی در آن نتایج بهتری را از خود نشان می دهند. نتیجه آن بود که گروهی که زبان آموزشیشان فنلاندی بود (زبان مادری) موفقیت بیشتری در یادگیری زبان سوئدی داشتند نسبت به گروهی که عمدتا به سوئدی آموزش دیده بودند و فنلاندیشان نیز به خوبی فنلاندی گروه کنترل فنلاندی بودند!
تحقیقات دیگری در نیوزلند / آئورتا برای بخش مائوری وزارت آموزش که توسط می/ و هیل (May & Hill) در سال 2003 انجام گرفت نشان از کم تاثیری بیش از حد کلاسهایی داشت که غرق در برنامه های زبان انگلیسی بودند که بیشترین ناکارآمدی را برای کودکان اقلیت در بر داشت. از این تحقیقات چنین نتیجه گیری شد که این برنامه ها تنها به تقویت تک‌زبانگی می انجامد نه به نائل شدن به سطوح بالای چندزبانگی. این کاری ست که به آن ژنوساید زبانی(Linguistic Genocide) در مدارس می گویند. کودکان باید علاوه بر اینکه آموزششان به زبان مادری باشد بلکه باید زبان غالب را نیز توسط مربیان دوزبانه و با روش های خوب به عنوان یک ماده ی درسی بیاموزند و تا جایی که ممکن است زبان غالب در مراحل بعدی ترجیحا در دوره های دبیرستان آنهم با طی برنامه ای بسیار دقیق و بتدریج وارد برنامه ی آموزشی شود. درست طبق آنچه که مصوبات "هاگو" با عنایت به حقوق آموزشی اقلیت های ملی از کمیته عالی "او. اس. سی . ای" درباره ی ملیتهای اقلیت ارائه می دهد.
متاسفانه اهداف و سیاستها علیرغم ادعاهایی که در آنها می توان خواند٬ در مدارس دقیقا به صورت عکس عمل می کنند و از حل معضل و به بحث گذاشتن آن خوداری می کنند. نارسائیها و بی کیفیتی ها را می بینند و سکوت می کنند. دهه‌ها و دهه‌ها می گذرند اما دولتها از پذیرفتن ابتدایی ترین حقوق بشری که همانا آموزش به زبان مادریست سرباز می زنند. امروزه به معنای واقعی و عملی این حق زیر پا گذاشته شده است. همان مدارسی که از پول و مالیات همه ی ملیتها ساخته می شوند ٬ به طور رسمی به تدریس و آموزش به زبانهای اکثریت مشغولند که البته گفتیم که بنا به همان دلایل علمی خود این زبانها نیز رشد چندانی نمی کنند.  
چرا پذیرش این حقوق برای سلطه گران تا این حد مشکل است؟ حقوقی که رعایت آن به داشتن نیروهای انسانی کار آمدتر و قوی تر و سالم تر و در عین حال مدیونتر می انجامد؟ چرا وکلای حقوق بشر نیز علیرغم ادعاهای خود در مرحله ی عمل از پذیرش این حق سرباز می زنند؟ شاید یکی از دلایل بسیار اساسی٬ ناآگاهی و کمبود دانش در این زمینه و بی‌خبری از پیامدهای آن باشد.
اسکوتنب که آینده ی زبانهای دنیا را شوم می بیند می گوید: خوشبینانه ترین برآورد از وضعیت زبان نشان می دهد که بیش از نیمی از 7000 زبان دنیا تا پایان قرن اخیر ممکن است رو به نابودی یا در خطر نابودی باشند و بر آوردی بدبینانه تراز آن که البته تخمینی واقعی تر است می گوید 90 تا 95 درصد از زبانها یا ممکن است منقرض شوند و یا ممکن است تا سال 2100 دیگر از والدین به کودکان انتقال نیابند. شاید 300 تا 350 زبان باقی مانده آنهایی باشند که بیش از یک میلیون گویشور داشته و نظر بدبینانه ای نیز حاکی از آن است که تنها 40 یا 50 زبان آنهم از آن نوعی که شما تنها می توانید مثلا با اجاق گاز و یخچال و قهوه ساز و موبایل و غیره ... سخن بگویید. دیگر ببینید چه بر سر زبان اشاره ی ناشنوایان می آید؟
حال ممکن است این سوال پیش بیاید که چرا زبانها ناپدید می شوند؟ روشن است که عوامل زیربنایی و ایدئولوژیکی در ورای کشتار زبانها می تواند عوامل اجتماعی ٬ اقتصادی، سیاسی، تکنولوژیک و نظامی‌گری باشند که در پی جهانی کردن هستند. اما مهمترین عوامل همانا ارتباط مستقیمی است که اکثریت مردم با یک زبان از طریق رسانه ها و سیستم های آموزشی دارند. 
در مدارس آموزشهایی  که به آموزش کاهشی معروفند و زبان غالب را به قیمت فدا نمودن زبان مادری آموزش می دهند و اغلب در کشورهایی رایجند که حقوق زبانی و فرهنگی ملیتها در آن زیر پا گذاشته می شود. نوع دیگری نیز از تعلیم وجود دارد که به افزاینده موسومند که در آنها زبان مادری در کنار زبان جدید یا غالب آموزش داده می شود و البته در صورتی پاسخگو می باشد که آموزش زبان مادری حداقل 8 تا 9 سال ادامه یابد. در صورتی که آموزش به شیوه ی نوع اول باشد زبان مادری قربانی می شود و زبان غالب به نام زبان قاتل خوانده می شود. قاتل بودن یک زبان از ویژگیهای یک زبان نیست بلکه یک رابطه است. رابطه ای است در پیوند با این سوال که یک زبان چگونه در ارتباط با دیگر زبانها عمل می کند؟ هر زبانی پتانسیل قاتل بودن را دارد و این بستگی به نقشی دارد که در برابر دیگر زبانها به خود می گیرد. زبانها همدیگر را نمی کشند بلکه این ارتباط گویشوران زبان است که عاملی تعیین کننده در ورای روابط نابرابر بین زبانها بوده و آن مردمی که دارای زبان غالب هستند دیگران را وادار می کنند به قیمت از بین رفتن زبان خود ٬ زبان آنها را بیاموزند!
زبانهای قاتل تهدید مهمی در از بین رفتن گوناگونی زبانی در دنیا به شمار می روند. انگلیسی امروزه مهمترین قاتل زبانی است. اما زبانهای ریز و درشت دیگری نیز وجود دارند که این نقش را ایفا می کنند. زبان کلامی در مقابل زبان اشاری ناشنوایان ٬ زبانهای رسمی در مقابل زبانهای غیر رسمی یا حتی زبانهای رسمی اشاره در مقابل زبانهای اشاری غیررسمی و الی آخر.  
موضوع دیگری که حائز اهمیت است مسئله ی ژنوساید زبانی است. دو پارادایم اساسی می تواند برای ما روشن کند که چرا زبانها می میرند. اولین پارادایم مرگ طبیعی زبان است. تعدادی از صاحبنظران این پارادایم را قبول دارند (سی . کی اوگدن 1934 می گوید آنچه دنیا نیاز دارد مرگ بیش ازهزار زبان و ماندگاری تنها یک زبان است – و حدس بزنید کدام یک باید زنده بماند) بعضی از مردم به این مسئله بی تفاوتند و تعدادی هم برای این موضوع متاسف اند اما گمان می کنند که مسئله بهرحال امری اجتناب ناپذیر است. پارادایم دیگر در ژنوساید زبانی٬ پارادایم کشتار است. این پارادایم می گوید زبانها دچار مرگ طبیعی نمی شوند و یا مرتکب خودکشی هم نمی شوند و در خیلی از موارد گویشوران داوطلبانه زبان خود را ترک نمی کنند بلکه زبانها به قتل می رسند. بیشتر زبانها ی ناپدید شده قربانیان ژنوساید زبانی شده اند.
گاهی وقتی کسی واژه ی ژنوساید را می شنود می پرسد آیا این واژه خیلی قوی نیست؟ آیا این مفهوم کلی ژنوساید را با استفاده از آن برای زبانها و فرهنگها٬ نسبت به مفهوم آن در مورد قساوتهای فیزیکی بزرگنمایی نمی کند؟(مثال: "غلو قضایا " نوشته ی لیوی 2001 ٬ بارون 2003) من چنین فکر نمی کنم چون این کلمه را از تعاریفی گرفته ام که در میثاق بین المللی یو. ان در ارتباط با ممانعت و تنبیه جرم جنوساید (1948 و 793 ای) بکار برده شده است(اسکوتنب) کوتاه سخن آنکه گوناگونی بیش از آنکه منفی باشد مثبت است و موجب سعادت. مخالفت حکومتها و افراد متعلق به گروههای زبانی غالب با آموزش اقلیتها به زبان مادری شان از بی اطلاعی نشات می گیرد. نفعی که از سرکوب زبانها به دست می آید نه تنها در جهت حفظ و بقای زبانهای غالب نیست بلکه به نوعی رشد و گسترش آن را به خطر می اندازد و درصورت تداوم باعث از هم گسیختگیهای ملی و از هم پاشیدگی کشورها نیز هست.
منبع: ترجمە فوق در سال 1391 در سایت انتگراسیون ایرانیان در آلمان منتشر شدە است.

۱۳۹۷/۱/۲۸

تک‌دیللیلیغی یئنی‌دن دۆشۆنمک و چوْخ‌دیللیلیغین گلجه‌یی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
گۆنۆمۆزده دیل و چوْخ‌دیللیلیک کیمی قاوراملار بیر چوْخ اؤلکه‌ده اؤنملی بیر دارتیشما قوْنۇسۇدۇر؛ دۆنیادا بۇ آلاندا جیددی و چوْخ یؤنلۆ آراشدیرمالار یاپیلاماسینا قارشین، میللییتچی ایقتیدار سیاستلری گره‌یی گه‌نه‌للیکله تک‌دیللی اۇیقۇلامالاری سئچمکده‌دیر. گره‌ک دیللرله، گره‌کسه چوْخ‌دیللیلیکله ایلگیلی یایقین دۆشۆنجه و تۇتۇملارین چوْخۇ دۆنیانین بیرچوْخ بؤلگه‌سینده‌کی اۇیقۇلامالاردان و گۆونیلیر آراشدیرما وئریلریندن باغیمسیز، داها چوْخ باسقیجی ایقتیدار گۆجلری و تک‌دیللی سیاستلر طرفیندن بلیرلنمکده‌دیر. بۇ دۇرۇم، اؤزه‌للیکله آزینلیق دیللرینی دانیشان قرۇپلارین جیددی آیریمچیلیق و ائشیدسیزلیکلرله اۆز اۆزه گلمه‌سینه یوْل آچماقدا، سؤز قوْنۇسۇ قرۇپلارین قارشیلاشدیغی بۇ کیمی دۇرۇملارا قارشی گۆجلۆ بیر بیچیمده مۆجادیله ائده‌بیلمه‌سینین اؤنۆ کسیلمکده‌دیر. ایران سینیرلاریندا وار اوْلان تۆرکلرین ده دۇرۇملاری بۇنا اۇیان بیر اؤرنکدیر. اوْیسا دیل‌بیلیمی، ائییتیم‌بیلیملری، پسیکوْلوْژی، سیاست‌بیلیمی، توْپلۇم‌بیلیمی کیمی چئشیدلی آلانلاردا یاپیلان آراشدیرمالار، یایقین اینانیشلارین و اؤن‌یارقیلارین ته‌مه‌للرینین اوْلمادیغینی گؤسترمکده‌دیر. بۇ چالیشمانین آماجی، گۆونیلیر آراشدیرما سوْنۇجلارینا دایالی بیلگیلری تۆرک قامۇاوْیۇیلا پایلاشاراق ایراندا تۆرکلرین آنادیللری اۆچۆن یۆرۆتدۆکلری مۆجادیله‌یه قاتیقیدا بۇلۇنماقدیر.
1. ایکی‌دیللی اۇشاقلارین آنادیلی: آنادیلی ائییتیم اۆچۆن ندن اؤنملی؟
ایکی‌دیللی اۇشاقلارلا یاپیلان آراشدیرمالار گه‌نه‌ل اوْلاراق آنادیلینین کیشیلیکلرینین و ائییتیملرینین گلیشیمینده چوْخ اؤنملی بیر روْل اوْینادیغینی گؤستریر. بۇ قوْنۇدا چوْخ ساییدا آراشدیرماسی اوْلان و آزینلیق اۇشاقلارینین دیللرینین ائییتیمده قۇللانیلماسی گره‌کدییینی قۇرۇمساللاشدیران جیم کامینز بۇ بۇلقۇلاری بئله سیرالاماقدادیر:
1- ایکی‌دیللیلیک اۇشاقلارین دیلسه‌ل و ائییتسه‌ل گلیشیمینه اوْلۇملۇ قاتقیلار ساغلاییر: اۇشاقلار اوْخۇل ایللرینین ایلک زامانلاریندا ایکی یا دا داها چوْخ دیلده باجاریلارینی گلیشدیرمه‌یه دوام ائدرلرسه، دیل و دیلی ائتگین قۇللانماقلا ایلگیلی اوْلاراق درین بیر بیلگی صاحیبی اوْلۇرلار. اؤزه‌للیکله هر ایکی دیلده ده اوْخۇر- یازار اوْلۇرلارسا، دیلین ایشله‌ییشی قوْنۇسۇندا داها چوْخ اۇیقۇلاما یاپما و دانیشدیقلاری ایکی دیلین دۆنیا حاققینداکی بیلگییی نئجه فرقلی بیچیملرده قۇللاندیغینی قارشیلاشدیرما اوْلاناغی تاپیرلار. سوْن اوْتۇز بئش ایلده یاپیلان 150’دن چوْخ آراشدیرمانین سوْنۇجلاری آلمان فیلوْزوْف گوْته‌نین بیر زامانلار سؤیله‌دییینی گۆجلۆ بیر بیچیمده دستکله‌ییر: یالنیز‌جا بیر دیل بیلن اینسان اوْ دیلی گرچکدن بیلمه‌مکده‌دیر. آراشدیرمالار، ایکی‌دیللی اۇشاقلارین بیلگییی ایکی فرقلی دیلده ایشله‌مه باجاریلاریندان دوْلایی، دۆشۆنمه یئته‌نکلرینین ده داها اه‌سنک اوْلدۇغۇنۇ گؤسترمکده‌دیر.
2- اۇشاقلارین آنادیلینده‌کی گلیشیم دۆزئیی ایکینجی دیل گلیشیملرینین گۆجلۆ بیر گؤسترگه‌سیدیر: آنادیلینده ساغلام بیر دیل یئترلیلییینه صاحیب اوْلاراق اوْخۇلا باشلایان اۇشاق، ایکینجی دیلده اوْخۇر- یازارلیغی گلیشدیرمکده گۆجلۆک چکمز. آنا- آتالار و اۇشاقلارلا ایلگیله‌نن اؤته‌کی اینسانلار(اؤرنه‌یین خان‌ننه و دده‌لر) اوْنلارا آنادیللرینده سؤزجۆک و قاورام داغارجیقلارینی گلیشدیره‌بیله‌جک بیچیمده اؤیکۆلر آنلاتیب کیمی قوْنۇلاری دارتیشدیقلاری زامان، اۇشاقلار اوْخۇللارینا ایکینجی بیر دیل اؤیرنمه‌یه داها حاضیرلیقلی بیر بیچیمده گلیرلر. اۇشاقلارین بیلگی و باجاریلاری ائولرینده اؤیرندیکلری آنادیلدن اوْخۇلداکی دیله آختاریلماقدادیر. اۇشاقلارین قاورام و دۆشۆنمه باجاریلارینین گلیشیمی آچیسیندان باخدیغیمیزدا، بۇ دیللر بیربیرلرینه باغلیدیر. دیللرآراسی آختاریم ایکی یؤنلۆ اوْلابیلمکده‌دیر: اوْخۇلدا آنادیلی دستکلندییی زامان(اؤرنه‌یین ایکی‌دیللی بیر ائییتیم پروْقرامییلا)، اۇشاقلارین چوْخۇنلۇغۇن دیلینده اوْیرندیکلری قاوراملار، دیل و اوْخۇر- یازارلیق باجاریلاری آنادیللرینه آختاریلابیلمکده‌دیر. قیساجاسی ائییتیم اوْرتامیندا اۇشاقلارین هر ایکی دیله ده اه‌ریشیمینه ایزین وئریلدییی سۆره‌جه بۇ ایکی دیل بیربیرینی به‌سلر.
3- اوْخۇلدا آنادیلینین دستکلنمه‌سی ساده‌جه آنادیلینین گلیشیمینه دئییل اۇشاقلارین اوْخۇلداکی چوْخۇنلۇق دیلینده‌‌کی باجاریلارینین گلیشمه‌سینه ده قاتقی ساغلار: بۇ بۇلقۇ اؤنجه‌کی بۇلقۇلارین ایشیغیندا ده‌یرلندیریلدییینده هئچ ده چاشدیریجی دئییلدیر: (A)ایکی‌دیللیلیک اۇشاقلارا دیلسه‌ل قازانیملار ساغلار.( B) ایکی دیلده‌کی باجاریلار اؤنملی اؤلچۆده بیربیریله باغلانتیلی یا دا بیربیریندن باغیمسیزدیر. اوْخۇلدا آنادیللری ائتگین بیر بیچیمده اؤیرتیلدییی زامان، ایکی‌دیللی اۇشاقلار داها باشاریلی اوْلۇر و اۇیقۇن قوْشۇللاردا ایکینجی دیلده اوْخۇر- یازارلیقلاری گلیشر. تام ترسینه، اۇشاقلارین آنادیللرینده دانیشمالاری یاساقلانیر دا، بۇنۇن سوْنۇجۇندا آنادیللرینی اۇنۇدۇلۇرسا، اؤیرنمه اۆچۆن ته‌مه‌ل اوْلۆشدۇران کیشیسه‌ل و قاورامسال دایاناقلاردان یوْخسۇن قالیرلار.
4. اوْخۇلدا آزینلیق دیلییله اؤیرتیم یاپماق اۇشاقلارین اوْخۇلداکی چوْخۇنلۇق دیلینده آکادمیک گلیشیملرینه ضرر وئرمز: بعضی ائییتیمچیلر و آنا- آتالار ایکی‌دیللی ائییتیم یا دا آنادیلله اؤیرتیم پروْقراملارینا بۇ پروْقراملارین اوْخۇلداکی چوْخۇنلۇق دیلینه ضرر وئره‌جه‌یینی دۆشۆندۆکلری اۆچۆن قۆشقۆیلا یاناشماقدا. اؤرنه‌یین، اؤیرتیم سۆره‌سینین یۆزده 50’سینین اۇشاغین آنادیلینده، یۆزده 50’سینین ایسه اوْخۇلدا چوْخۇنلۇق دیلینده یاپیلدیغی ایکی‌دیللی بیر پروْقرامدا، اۇشاقلارین اوْخۇلداکی چوْخۇنلۇق دیلینی اؤیرنمه‌لری قاچینیلماز بیر بیچیمده انگله می تاخیلمیش اوْلماقدادیر؟ دۆنیانین بیرچوْخ یئرینده یۆرۆتۆلمۆش ائییتیم آراشدیرمالارینین اه‌ن گۆجلۆ اوْلاراق اوْرتایا قوْیدۇغۇ بۇلقۇلاردان بیری ایلکه‌ل بیر بیچیمده اۇیقۇلانان ایکی‌دیللی پروْقراملارین آزینلیق دیلینده اوْخۇر- یازارلیق و آلان بیلگیسینی دستکله‌دییینی و بۇنۇن اۇشاغین چوْخۇنلۇق دیلینده‌کی گلیشیمینه هرهانسی بیر اوْلۇمسۇز ائتگیسینین اوْلمادیغینی گؤسترمیشدیر. آورۇپا ایچینده، بلژیکا دا ایلک‌اوْخۇل اۇشاقلارینین اۆچ دیلده(اؤز آنادیللری، فلامانجا و فرانسیزجا) دانیشما و اوْخۇر- یازارلیق باجاریلارینی گلیشدیرن فوْیر پروْقرامی ایکی‌دیللی و اۆچ‌دیللی ائییتیم یارارلارینی آچیقجا اوْرتایا قوْیماقدادیر.
یۇخاریدا اؤزه‌تله‌نن آراشدیرما بۇلقۇلاری سایه‌سینده بۇ طۆر بیر ائییتیمین نئجه گرچکلشدییینی آنلایابیله‌ریک. اۇشاقلار بیر آزینلیق دیلی(اؤرنه‌یین ائولرینده دانیشان دیل) آراجیلیغی ایله مۆفردات قوْنۇلارینی اؤیرندیکلرینده، یالنیزجا دار آنلامدا بۇ دیلی اؤیرنمزلر، عئینی زاماندا چوْخۇنلۇق دیلینی قۇللانابیلمه‌لری اۆچۆن ائشید بیچیمده گره‌کلی اوْلان قاوراملاری و ذهنسه‌ل باجاریلاری دا اؤیره‌نیرلر. آنادیللرینده ساعاتلاری سؤیله‌مه‌یی بیلن اؤیرنجیلر زامان قاوراملارینی آنلارلار. ایکینجی دیلده(اؤرنه‌یین، چوْخۇنلۇق دیلی) ساعاتلاری سؤیله‌یه‌بیلمک اۆچۆن زامان قاورامینی باشدان اؤیرنمه‌لری گره‌کمز؛ یالنیزجا نسنه‌لرین یئنی آدلارینی یا دا داها اؤنجه اؤیرندیکلری ذهنسه‌ل باجاریلاری اۆچۆن گره‌کلی اوْلان یالین بیلگیلری اؤیرنمه‌لری گره‌کیر. بنزر بیچیمده، داها ایله‌ری دۆزئیلرده، بیر یازیلی متنین یا دا اؤیکۆنۆن آنا فیکرینی آیرینتیلاردان آییرد ائده‌بیلمه، فیکیرلری اوْلقۇلاردان آییرد ائده‌بیلمه و بیر اؤیکۆ یا دا تاریخسه‌ل آنلاتیمداکی اوْلای هؤرگۆسۆنۆ حل‌ائده‌بیلمه کیمی بیلیمسه‌ل باجاریلاری و اوْخۇما- یازما باجاریلاری یبر دیلدن اؤته‌کی دیله آختاریلاجاقدیر.
5- اۇشاقلارین آنادیللری قیریلقاندیر و اوْخۇلۇن ایلک ایللرینده قوْلایلیقلا یوْخ اوْلابیلر: بیرچوْخ اینسان ایکی‌دیللی اۇشاقلارین اوْخۇلۇن ایلک ایللرینده چوْخۇنلۇق دیلینده ایله‌تیشیم باجاریلارینی نه قدر تئز "قاپدیقلارینا" (بۇ اۇشاقلارین بیلیمسه‌ل دیل باجاریسینا صاحیب اوْلۇب دا، چوْخۇنلۇق دیلینی آنادیللری اوْلاراق دانیشانلارا یئتیشمک چوْخ داها اۇزۇن سۆرسه ده) چاشار. اؤته یاندان، گه‌نه‌للیکله ائییتیمچیلر اۇشاقلارین ائو اوْرتامیندا بیله آنادیللرینی قۇللانما باجاریلارینی ندن تئز ایتیردیکلرینین فرقینده دئییلدیر.
دیل ایتگیسینین قابسامی و سۆرعتلی و بؤلگه‌ده‌کی بللی بیر دیل قرۇپۇندان گلن عایله‌لرین یوْغۇنلۇغۇنا باغلی اوْلاراق دئییشر. آنادیلی اوْخۇل دیشینداکی اوْرتاملاردا یوْغۇن اوْلاراق دانیشیلیرسا، بالاجا اۇشاقلارداکی دیل ایتگیسی داها آز اوْلۇر. آنجاق، دیل قرۇپلاری ساییجا یوْغۇن دئییلسه یا دا بلیرلی بؤلگه‌لرده "آزینلیقلاشدیریلسا"، اۇشاقلار اوْخۇلا باشلادیقدان 3-2 ایل سوْنرا آنادیللرینده ایله‌تیشیم قۇرما باجاریلارینی ایتیره‌بیلر. آنادیلینده آنلاما باجاریلارینی قوْرۇیابیلسه‌لر ده، بوْیداشلاری و قارداشلاریلا دانیشیرکن یا دا آنا – آتالارینا یانید وئریرکن چوْخۇنلۇق دیلینی قۇللاناجاقلاردیر. اۇشاقلار اه‌رگنلیک چاغینا گلدیکلرینده، آنا – آتالاریلا آرالارینداکی دیل چئلیشگیسی دۇیقۇسال بیر اۇچۇرۇما دؤنۆشۆر. اؤیرنجیلر چوْخۇنلۇقلا گره‌ک عایله، گره‌کسه اوْخۇلداکی اه‌کینجه یادلاشیر.
دیل ایتگیسینی آزالدماق اۆچۆن، آنا- آتالار گۆجلۆ عایله ایچی دیل سیاستلری منیمسه‌مه‌لی و اۇشاقلارین آنادیللرینی قۇللاندیقلاری ایشلئولری(اوْخۇما- یازما) و دۇرۇملاری(اؤرنه‌یین. آنادیلینده اوْیۇن قرۇپلاری قۇرما، آنادیلین دانیشیلدیغی اؤلکه‌یه گئدیب گزمک و...) آرتیراجاق اوْلاناقلار ساغلامالیدیر.
اؤیرتمنلر ده اۇشاقلارا بیردن چوْخ دیل بیلمه‌نین دیری و ایکی‌دیللیلییین اؤنملی بیر دیلسه‌ل و ذهنسه‌ل ده‌یر اوْلدۇغۇنا ایلیشگین گۆجلۆ و اوْلۇملۇ ایله‌تیلر وئره‌رک اۇشاقلارین آنادیللرینی قوْرۇمالارینا و گلیشدیرمه‌لرینه یاردیمچی اوْلابیلر. اۇشاقلارین دیل بیلینجینی گلیشدیرن و سینیفدا دانیشیلان دیللرین پایلاشیلدیغی سینیف ایچی تاساریلار باشلادابیلرلر. اؤرنک وئره‌جک اوْلۇرساق، اؤیرتمن سینیفداکی اۇشاقلارین چوْخ‌دیللیلییینی آراشدیریر؛ دیل باجاریلارینی آلقیشلایاراق اوْنلارا ده‌یر وئریب اؤزندیرر. هر گۆن بیر اۇشاق ائوده دانیشیلان دیلدن چوْخ قۇللانیلان بیر کلمه‌یی سینیفدا سؤیلر و بۆتۆن اؤیرنجیلر، اؤیرتمنلریله بیرلیکده بۇ کلمه‌یی اؤیره‌نیر و اۆزرینده دارتیشیر.
6- اۇشاغین دیلینی ردائتمک اۇشاغین اؤزۆنۆ ردائتمکدیر: دوْلایلی یا دا دوْلایسیز اوْلاراق اوْخۇلداکی اۇشاقلارا "دیلینیزی و اکینجینیزی اوْخۇلۇن گیریش قاپیسیندا بیراخین" سؤزۆ ایله‌تیلیرسه، اۇشاقلار عئینی زاماندا کیملیکلرینین چوْخ اؤنملی بیر پارچاسینی دا اوْخۇل قاپیسیندا بیراخماق دۇرۇمۇندا قالیر. بۇ بیچیمده ردائدیلدیکلرینی حیس‌ائتدیکلرینده، سینیف - ایچی اؤیرتمه گرچکدن و گۆون دۇیاراق قاتیلمالاری داها آز اوْلاجاقدیر. اؤیرتمنلرین اۇشاقلارین دیلسه‌ل و اکینجسه‌ل چئشیدلیلییینی ائدیلگن بیر بیچیمده قبۇل ائتمه‌لری یئترلی دئییلدیر. اؤنجه‌لییی اله آلمالاری و اوْخۇلۇن چئشیدلی یئرلرینه اوْخۇلدا دانیشیلان چئشیدلی دیللرده آلت‌یازیلی گؤرۆنتۆ قوْیاراق، اۇشاقلاری اوْخۇلداکی چوْخۇنلۇق دیلینه اه‌ک اوْلاراق اؤز آنادیللرینده ده یازمایا اؤزندیرمه‌لیدیر.(اؤرنه‌یین، اۇشاقلار ایکی‌دیللی اؤیکۆلار یازابیلر و بۇ اؤیکۆلار باسیلابیلر) اۇشاغین دیلسه‌ل و اکینجسه‌ل دئنه‌ییملرینین بۆتۆنسه‌ل اوْلاراق ائتگین بیر بیچیمده قبۇل ائدیلیب اوْنایلاندیغی بیر اؤیرتیم هاواسی یاراداراق اۇشاقلارین دیلسه‌ل کیملیکلرینی اوْنایلایان گیریشیملرده بۇلۇنابیلرلر.
7- گلجک اۆچۆن دئوینگن بیر کیملیک بیچیملندیرمک: ائییتیمچیلر وار اوْلدۆقلاری بؤلگه‌ده‌کی اۇشاقلارین و توْپلۇلۇقلارین دیلسه‌ل و اکینجسه‌ل بیریکیمینین اوْخۇل ایچینده‌کی بۆتۆن ایلیشگیلرده گۆجلۆ بیر بیچیمده گئچرلی اوْلدۇغۇ دیل سیاستلری گلیشدیریر و مۆفرداتلارینی بۇ یؤنده حاضیرلارلارسا، بۇ توْپلۇمدا فرقلیلیکلره قارشی وار اوْلۇن اوْلۇمسۇز داورانیشلارا و آیریمچیلغا قارشی بیر تاویر آلیندیغی آنلامینا گلر. اوْخۇل، باسقیجی ایتقیدار ایلیشگیلرین دایاتدیغی ائییتیم آنلاییشینین ترسینه، ایکی‌دیللی اۇشاقلارا توْپلۇمدا کیم اوْلدۇقلاری و کیم اوْلابیله‌جکلرینه ایلیشگین اوْلۇملۇ و اوْنایلاییجی بیر گؤزگۆ تۇتار. اه‌یر بیز ائییتیمچیلر بۆتۆن اۇشاقلار اۆچۆن گئچرلی اوْلدۇغۇنا ایناندیغیمیز آشاغیداکی اؤزه‌للیکلری اۇیقۇلامایا قوْیارساق، چوْخ‌دیللی اۇشاقلار اؤز توْپلۇملارینا دا، کۆره‌سل توْپلۇما دا اۇیۇم ساغلاماقدا زوْرلانمازلار.
- اۇشاقلارین عایله‌لرینده قۇللاندیقلاری دیل و یاشادیقلاری اکینجین گلجکده‌کی اؤیرنیم یاشاملارینین ته‌مه‌لینی اوْلۇشدۇردۇغۇ و بیزیم ده بۇ ته‌مه‌لین آلتینی قازماق یئرینه ائییتیمی اوْ ته‌مه‌ل اۆزرینه اوْتۇرتمامیز گره‌کدییی بیلینجی،
- هر اۇشاغین یئتنکلرینین تانینماسی و اوْخۇل ایچینده دستک گؤرمه‌سی حاققینا صاحیب اوْلدۇغۇ گرچه‌یی.
قیساجاسی، توْپلۇملاریمیزین اکینجسه‌ل، دیلسه‌ل و آیدین آنامالی، اکینجسه‌ل و دیلسه‌ل اوْلاراق فرقلیلیک گؤسترن اۇشاقلاری "حل‌اوْماسی گره‌کن بیر سوْرۇن" اوْلاراق گؤرمکدن وازگئچدیییمیز و اوْنۇن یئرینه بۇ اۇشاقلارین ائولریندن اوْخۇللاریمیزا و توْپلۇمۇمۇزا قازاندیراجاقلاری دیلسه‌ل، اکینجسه‌ل و آیدین قایناقلاری گؤردۆیۆمۆز زامان اؤنملی اؤلچۆده آرتاجاقدیر.
دوْقتوْر جیم کامینز. توْرنتوْ بیلیم‌یۇردۇ، مۆفردات، اؤیرتیم و اؤیرنمه مرکزی
تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک
تک‌دیللی(Tekdilli)=تک‌زبانه
چوْخ‌دیللی(Çoxdilli)=چندزبانه
گلجک(Gelecek)=آینده
قاورام(Qavram)= مفهوم
اؤنملی(Önemli)= مهم
دارتیشماق(Dartışmaq)= بحث کردن
قۏنۇ(Qonu)= موضوع
یؤن(Yön)= جهت
آراشدیرما(Araşdırma)= تحقیق
گه‌نه‌ل(Genel)= عمومی
اۇیقۇلاما(Uyqulama)= کاربرد
یایقین(Yayqın)= رایج
گۆونیلیر(Güvenilir)=قابل اعتماد
وئری(Véri)= اطلاعات
باغیمسیز(Bağımsız)=مستقل، آزاد
اؤزه‌للیکله(Özellikle)= به خصوص
آزینلیق(Azınlıq)= اقلیت
آیریمچیلیق(Ayrımçılıq)= تبعیض
ائشیدسیزلیک(Éşidsizlik)=نابرابری
اۇیماق(Uymaq)=تابع شدن
اؤرنک(Örnek)= مثال
اۏیسا(Oysa)= در حالیکه
بیلیم(Bilim)= علم، دانش
دیل‌بیلیم(Dilbilim)=زبان‌شناسی
تۏپلۇم‌(Toplum)= جامعه 
چئشیدلی(Çéşidli)=مختلف
اینانیش(İnaniş)=باور، اعتقاد
اؤن‌یارقی(Önyarqı)= پیش‌داوری
ته‌مه‌ل(Temel)= اساس
آماج(Amac)= هدف
سۏنۇج(Sonuc)= نتیجه
قامۇاۏیۇ(Qamuoyu)= افکار عمومی
ایکی‌دیللی(İkidilli)=دوزبانه
ائییتیم(Éyitim)= آموزش
گلیشیم(Gelişim)=تکامل، توسعه
گره‌کلیلیک(Gereklilik)=الزام
قۇرۇمساللاشماق(Qurumsallaşmaq)=نهادینه شدن
بۇلقۇ(Bulqu)= یافته
اوْلۇملۇ(Olumlu)= مثبت
قاتقی(Qatqı)= مشارکت
اوْخۇل(Oxul)= مدرسه
ائتگین(Étgin)= فعال
ایلگیلی(İlgili)=مرتبط
ایشله‌ییش(İşleyiş)=عملکرد
اوْلاناق(Olanaq)= امکان
دوْلایی(Dolayı)=به خاطر
یئته‌نک(Yétenek)= قابلیت، خلاقیت
اه‌سنک(Esnek)=قابل انعطاف، کشسان
گؤسترگه(Gösterge)= اشارت
یئرتلیلیک(Yéterlilik)=صلاحیت، اهلیت
سؤزجۆک(Sözcük)=کلمه
قاورام(Qavram)= مفهوم
اؤیکۆ(Öykü)= حکایه
آچی(Açı)= زاویه
چوْخۇنلۇق(Çoxunluq)=اکثریت
اهریشیم(Erişim)= دسترسی
سۆره‌ج(Sürec)= پروسه
باشاری(Başarı)=موفقیت
اۇیقۇن(Uyqun)= مناسب
قوْشۇل(Qoşul)=شرط
یاساق(Yasaq)= ممنوع
سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه
اؤلۇشدۇرماق(Oluşdurmaq)=تشکیل دادن
قۇشقۇ(Quşqu)= شبهه، شک
انگل(Engel)=مانع، سد
ایلکه‌ل(İlkel)= ابتدائی
اؤزه‌تله‌مک(Özétlemek)= خلاصه کردن
آراج(Arac)= ابزار، واسط
گره‌کلی(Gerekli)=لازم، واجب
نسنه‌(Nesne)= شئی
یالین(Yalın)= ساده
دۆزئی(Düzéy)= سطح
آیرینتی(Ayrıntı)= جزئیات
قیریلقان(Qırılqan)= شکننده
ایله‌تیشیم(İletişim)=ارتباط
قابسام(Qabsam)=شمول، شامل
یانید(Yanıd)= جواب
اه‌رگنلیک(Ergenlik)= بلوغ
چاغ(Çağ)=عصر،زمان
چئلیشگی(Çélişgi)= متضاد
دۇیقۇسال(Duyqusal)=احساساتی
اۇچۇرۇم(Uçurum)=شکاف
اؤیرنجی(Öyrenci)=دانشجو
اه‌کینج(Ekinc)= فرهنگ
یاد(Yad)= خارجی، بیگانه
ایشلئو(İşlév)=کاربرد
اوْلاناق(Olanaq)= امکان
اؤیرتمن(Öyretmen)= معلم
ایله‌تی(İleti)= پیغام
تاساری(Tasarı)= طرح، پروژه
اؤزندیرمک(Özendirmek)= تشویق کردن
کیملیک(Kimlik)=هویت
ائدیلگن(Édilgen)=مجهول
اه‌ک(Ek)= علاوه،ضمیمه
باسیم(Basım)= چاپ
دئنه‌ییم(Deneyim)= تجربه
اوْنایلاماق(Onaylamaq)=تائید کردن، تصدیق کردن
گیریشیم(Girişim)= ابتکار،نوآوری
دئوینگن(Dévingen)= دینامیک
بیریکیم(Birikim)= انباشت
داورانیش(Davranış)=حرکت
تاویر(Tavır)= رفتار،وضعیت
گؤزگۆ(Gözgü)= آئیینه
کۆره‌سل(Küresel)= جهانی،گلوبال
بیلینج(Bilinc)= آگاهی
آنامال(Anamal)= سرمایه
قایناق(Qaynaq)= منبع

۱۳۹۶/۱۲/۱۸

چوْخ‌دیللی ائییتیمین یاییقینلاشماسی ندن اؤنملی‌دیر؟

بؤیۆک اؤلچۆده گؤرمک اۆچۆن تیخلایین


















تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:
چوْخ‌دیللی(Çoxdilli)=چندزبانه
ائییتیم(Éyitim)= آموزش
آنادیلی(Anadili)=زبان مادری
ایلک‌دیل(İlkdil)=زبان اول
بؤلگه‌سل(Bölgesel)= منطقه‌ای
ائورنسه‌ل(Évrensel)= جهانی
یایقین(Yayqın)= رایج
اؤنملی(Önemli)= مهم
نیته‌لیک(Nitelik)= کیفیت
توْپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی
قاتیلیم(Qatılım)=اشتراک
یئنی(Yéni)=جدید
اکینج(Ekinc)= فرهنگ
قایناق(Qaynaq)= منبع
اریشیم(Erişim)= دسترسی
سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه
یۇردداش(Yurddaş)=شهروند
اؤیرنیم(Öyrenim)=تحصیل
یئته‌نک(Yétenek)= خلاقیت، توانایی
سۆره‌ج(Sürec)= پروسه
چئویری(Çeviri)=ترجمه

۱۳۹۶/۱۲/۱۴

آنادیلینده ائییتیم داها آز خرجلمک دئمکدیر

اۇمۇد اۇرمۇلۇ
باشدا سیاستچیلر اوْلماق اۆزره بیرچوْخ کیشی آنادیلینده ائییتیمین داها چوْخ خرجلمه‌ گره‌کدییینی دۆشۆندۆکلریندن دوْلایی با آنادیلینده ائییتیمه قارشی چیخماقدادیرلار. اوْیسا ائییتیمده آنادیلی قۇللانیلاراق داها چوْخ خرجلنمه‌ اؤنلنمکده‌دیر.
آنادیلینده ائییتیم آلان اؤیرنجیلرین، آنادیلینده ائییتیم آلمایان اؤیرنجیلره گؤره اوْخۇل بیراخما و سینیف تکرار ائتمه اوْرانینین داها دۆشۆک اوْلدۇغۇ گؤزلملنمکده‌دیر. آنادیلی ائییتیمی پروْقراملارییلا ایلگیلی یاپیلان بیر مالییت آنالیزی؛ بۇ طۆر پروْقراملارین قۇرۇلۇم آشاماسیندا بیر میقدار خرجلمه گره‌کدییینی آنجاق بۇ خرجلمه‌لرین سانیلدیغی قدر چوْخ اوْلمادیغینی گؤسترمکده‌دیر. آنادیلینده ائییتیم پروْقراملارینین گلیشدیریلمه‌سی سۆره‌جینده یاپیلاجاق آرتی خرجلمه‌لر بۇنلاردیر:
- یئره‌ل دیللرین و الیفبالارین آکادمیک قۇللانیم اۆچۆن گلیشدیریلمه‌سی،
- درس پیتیکلرینین و گره‌چلرین یازیلماسی، گلیشدیریلمه‌سی و باسیلماسی،
- آنادیلینده ائییتیم پروْقراملاریندا چالیشاجاق اؤیرتمنلر اۆچۆن اؤیرتمن یئتیشدیرمه پروْقراملارینین آچلیماسی،
- ایکینجی دیلین داها یاخشی اؤیرتیله‌بیلمه‌سی اۆچۆن یاپیلاجاق باشقا خرجلمه‌لر.
آنادیلینده ائییتیمه کئچیش، بیر اؤلکه‌ده ائییتیمه آیریلان ایندیکی بۆدجه‌نین اۏرتالاما 4% ویا 5% اۏرانیندا آرتماسی آنلامینا گلمکده‌دیر. بۇنۇنلا بیرلیکده آنادیلینده ائییتیم پروْقراملاریندا چالیشان اؤیرتمنلر اۆچۆن یاپیلان آرتی خرجلمه‌لر زامانلا آزالیر. اؤیرتمن یئتیشدیرمه پروْقرامی بیر کز تاسارلانیب دئنه‌ندیکدن سوْنرا گه‌نه‌ل سیستم ایچه‌ریسینه داخیل ائدیلیر. بنزر بیچیمده، درس پیتیکلری و باشقا گره‌چلر اۆچۆن یاپیلان خرجلمه‌لر ده زامانلا گه‌نه‌ل سیستمین پارچاسی حالینه گلیر. پیتیک و گره‌چلر بیر کز حاضیرلاندیقدان سوْنرا باشقا بیرچوْخ پیتیک و گره‌چ کیمی ساده‌جه گۆنجللنمه‌لری و یئنیدن باسیلمالاری گره‌کیر. اؤته یاندان، آنادیلینده ائییتیم پروْقراملاری سینیف تکرار ائتمه و اوْخۇل بیراخما اوْرانلارینی دۆشۆردۆیۆندن بۇنلار اۆچۆن یاپیلان خرجلمه‌لردن بیریکتیرمه‌میزی ساغلار. سینیف تکراری و اۏخۇل ترکی ندنیله ائییتیمی کسینتییه اۇغرایان اؤیرنجی ساییسینین آزالماسی بۇ اؤیرنجیلرین تکرار ته‌مه‌ل ائییتیمدن کئچیریلمه‌سی اۆچۆن خرجلنن زامانین و یاپیلان خرجین آزالماسی دئمکدیر. قالدی کی اؤیرنجینین ائیتییمه اریشیمینین آرتماسی داها نیته‌لیکلی ایشلرده و داها یاخشی پۇللارلا چالیشماسی آنلامینا گلر. بۇ اؤلکه‌نین لیه‌ینه بیر یاتیریمدیر.
گۇاتمالا و سنگالدا یئر‌‌ه‌ل دیللره درس پیتیکلرینین باسیمی اۆچۆن یاپیلان خرجلمه‌لر چوْخ اوْلابیلر فقط ساولاندیغی کیمی ده چوْخ دئییلدیر. گۇاتمالادا ائییتیم بۆدجه‌سینین ساده‌جه یۆزده 0.13’ۆ درس پیتیکلرینه آیریلماقدادیر. اوْیسا گۇاتمالادا اۇیقۇلانان آنادیلینده ائییتیم پروْقرامی سایه‌سینده سینیف تکراری و اوْخۇل ترکینین آزالماسی ندنیله یاپیلان بیریکیم ایللیک یاخلاشیق 5.6 میلیوْن دوْلاردیر. بۇ دۇرۇمدا، بۇ بیریکیم درس پیتیکلرینین باسیمی اۆچۆن خرجلنه‌بیلر.
سیاسی اؤنه‌ریلر
- حؤکۇمتلر و ماددی قایناق قۇرۇلۇشلاری آنادیلینده ائییتیم اۆچۆن داها چوْخ قایناق آییرمالیدیر. بۆتۆن ائییتیم سیستملرینین هرکس اۆچۆن ائییتیم آماجلارینا اۇلاشابیلمه‌لری اۆچۆن، اسنک و یاخشی آماجلانمیش بیر اؤیرتمن یئتیشدیرمه، گلیشدیرمه و ایشه آلما پلانینا یاتیریم یاپمالاری گره‌کیر.
- حؤکۇمتلر آنادیلینده ائییتیم پروْقراملارینا اۇزۇن سۆره‌لی دستک وئرمه‌لیدیر؛ چۆنکۆ بۇ پروْقراملارین ساغلایاجاغی یارار و بۇ پروْقراملارین اۇیقۇلانماسیلا یاپیلاجاق آز بیریکیملر آنجاق بلیرلی بیر سۆره کئچدیکدن سوْنرا گؤرۆلمه‌یه باشلانیر. بۇ ندنله، آنادیلینده ائییتیم پروْقراملاری گؤره‌جه ایستیقرارلی سیاسال اۏرتاملادا داها باشاریلی اوْلۇر. ‌
هلن پینک
اۇشاقلاری قۇرتارین، بیرلشیک کراللیق، اؤزه‌تله‌ین کاتلین هیۇگ
www.adeanet.org/biennial-2006/ doc/document/B3_1_MTBLE_en.pdf (Chapter 8)     
تۆرکجه-فارسجا سؤزلۆک:
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
آنادیلی(Anadili)=زبان مادری
گره‌کمک(Gerekmek)=لازم شدن، احتیاج داشتن 
اوْیسا(Oysa)= در حالیکه
اؤنلمک(Önlemek)=جلوگیری
اؤیرنجی(Öyrenci)=دانشجو، دانش‌آموز
اوْخۇل(Oxul)= مدرسه
اوْران(Oran)= میزان
گؤزلملنمک(Gözlemlenmek)= مشاهده شدن
ایلگیلی(İlgili)=مرتبط
آشاما(Aşama)= مرحله
سانماق(Sanmaq)=فرض کردن، تصور کردن
گلیشمک(Gelişmek)= توسعه
سۆره‌ج(Sürec)= پروسه
یئره‌ل(Yerel)= محلی
پیتیک(Pitik)= کتاب
گره‌چ(Gereç)= تجیهزات
باسیم(Basım)=نشر
اؤیرتمن(Öyretmen)= معلم
اؤلکه(Ölke)=کشور، سرزمین
اۏرتالاما(Ortalama)=به طور متوسط
کز(Kez)= دفعه
تاسارلاماق(Tasarlamaq)= طراحی کردن
دئنه‌مه(Deneme)= آزمایش
گه‌نه‌ل(Genel)= عمومی
گۆنجللنمه(Güncellenme)= بروزرسانی
بیریکیم(Birikim)= انباشت
کسینتیلی(Kesintili)= ناپیوسته
اریشیم(Erişim)= دسترسی
نیته‌لیک(Nitelik)= کیفیت
یاتیریم(Yatırım)سرمایه‌گذاری
ساو(Sav)= ادعا
یاخلاشیق(Yaxlaşıq)= تقریبا
اؤنه‌ری(Öneri)= پیشنهاد
قایناق(Qaynaq)= منبع
قۇرۇلۇش(Quruluş)= بنیاد
آماج(Amac)= هدف
اۇلاشماق(Ulaşmaq)= رسیدن به
اسنکلیک(Esneklik)= انعطاف پذیری
سۆره(Süre)=مدت
یارار(Yarar)=سود، منفعت
گؤره‌جه(Görece)= نسبی
سیاسیال(Siyasal)=سیاسی
باشاریلی(Başarılı)=موفق

۱۳۹۶/۹/۱۸

توْپلۇمسال جنیسیت، دیل و قاتیلیم


اۇمۇد اۇرمۇلۇ
ائگه‌من قرۇپلار اۆچۆن دۆزه‌نلنمیش اوْخۇل سیستملری باشقا قرۇپلارا منصۇب اؤیرنجیلری دیشلار. اؤزه‌للیکله قیز اۇشاقلاری ائولرینده اؤزلرینه یۆکله‌نن سوْرۇملۇلۇقلار و گره‌ک عایله‌لرین گره‌ک ده اؤیرتمنلرینین اوْلۇمسۇز تۇتۇملاری ندنیله داها چوْخ دیشلانمایا معرۇض قالیرلار.
سوْن دؤنملرده دۆنیانین فرقلی بؤلگه‌لرینده یۆرۆتۆلن چالیشمالار، گلیر دۆزئیی، ائتنیک کؤکن کیمی هانسی فرقلی قرۇپا منصۇب اوْلۇرسا اوْلسۇن، قیز اۇشاقلارینین آنادیللی ته‌مه‌للی ایکی‌دیللی ائیتیمین گتیردییی قابساییجی ایزلملردن ارکک اۇشاقلارا اوْرانلادا داها چوْخ یارارلاندیقلارینی گؤسترمکده‌دیر. گینه- بیسائۇ، نیجریه و موْزامبیکده یاپیلمیش آراشدیرملار قیز اۇشاقلارینین ایکی‌دیللی اوْخۇللاردا داها چوْخ یازیلدیقلارینی، سینیف تکرار ائتمه اوْرانلارینین اؤنملی اؤلچۆده داها دۆشۆک اوْلدۇغۇنۇ و اؤز آنادیللری دیشیندا بیر دیلده ائییتیم آلان قیز اۇشاقلارینا گؤره اوْخۇلا داها چوْخ دوام ائتدیکلرینه ایشارت ائتمکده‌‌دیر. قۇشقۇسۇز جینسییته گؤره سینیفلاندیریلمیش وئریلرین اینجه‌لندییی نیته‌ل و نئجه‌ل آراشدیرمالار آرتیریلمالی، آنجاق وار اوْلان آراشدیرمالارین همن هامیسی قیز اۇشاقلارینین اؤز آنادیللرینده ائییتیم گؤردۆکلری دۇرۇمدا اوْخۇلدان داها چوْخ یارارلاندیغینی آچیقجا گؤسترن سوْنۇجلار سرگیله‌ییر. بۇنۇن ندنللری بئله آچیقلانابیلر:
قیز اۇشاقلارینین اوْخۇلا داها چوْخ یازیلمالاری
عایله‌لر؛ قیزلاری اؤزلرینین دانیشدیغی بیر دیلده ائییتیم گؤره‌بیلیرسه و اوْخۇلدا اؤز اکینجسه‌ل دیللرینه سایقی دۇیۇلۇرسا ائییتیم سیستمینه داها چوْخ گۆونیرلر. بۇنا اک اوْلاراق، اوْخۇلا گئدن قیز اۇشاغینین توْپلۇلۇغۇن یاخشی بیر اۆیه‌سی، یاخشی بیر آنا ویا یاخشی بیر ائش اوْلمایاجاغینا ایلیشگین گه‌له‌نکسل گؤرۆشلر ایکی‌دیللی ائییتیم پروْگراملارینین اۇیقۇلانماسیلا بیرلیکده سوْرقۇلانیر حاله گله‌بیلر. اؤرنه‌یین بارا و گینه- بیسائۇدا ایکی‌دیللی ائییتیم پروْگراملارینین اۇیقۇلانماسیلا بیرلیکده بیرچوْخ آنا- آتا قیز اۇشاقلارینین تۇغرالی ائییتیم آلسالار دا توْپلۇلۇغۇن یاخشی بیر اۆیه‌سی، یاخشی بیر آنا ویا یاخشی بیر ائش اوْلمایا دوام ائده‌بیله‌جکلری و حتی اسکیسیندن داها یاخشی دۇرۇما گله‌بیله‌جکلری قوْنۇسۇندا ایناندیرمیشدیر. دوْلایسیلا، آنادیلی ته‌مه‌للی اوْخۇللارلا بیرلیکده قیز اۇشاقلارینین اوْخۇلا یازیلمالاری اوْرانلاری دا یۆکسلمیشدیر.
داها چوْخ آنا- آتا دسته‌یی
عایله‌لر ایله اۇشاقلار آراسیندا ایله‌تیشیم سوْرۇنۇ اوْلمادیغیندا، عایله‌لر اۇشاقلارینین ائییتیمییله داها چوْخ ایلگیلنه‌بیلمکده، اۇشاقلارینین اؤیرتمنلرییله داها یاخشی ایله‌تیشیم قۇرابیلمکده و اوْخۇلداکی قرار آلما سۆره‌جلرینه داها چوْخ قاتیلابیلمکده‌دیر. اؤرنه‌یین، موْزامبیکده خای-خایلی(Xai-Xai) ایکی‌دیللی اؤیرنجیلرین آنا- آتالاری اوْخۇل مۆفرداتینین گلیشدیریلمه‌سینه و اوْخۇلۇن چئوره دۆزه‌نلنمه‌سینین یاپیلماسینا قاتقیدا بۇلۆنمۆشلاردیر.
قیز اۇشاقلارینین سؤمۆرۆلمه‌سینین آزالماسی
اؤیرنجیلر ایله بنزر دیلسه‌ل و اکینجسه‌ل اؤزه‌للیکلره صاحیب اوْلان اؤیرتمنلر توْپلۇم طرفیندن داها قوْلای دئنه‌تیمه آلینابیلیرلر و دوْلایسیلا بۇ اؤیرتمنلرین قیز اؤیرنجیلری جینسه‌ل ویا باشقا بیر بیچیمده سؤمۆرمه اوْلاسیلیقلاری داها دۆشۆکدۆر. موْزامبیکده، ایکی‌دیللی ارکک اؤیرتمنلره اؤیرنجیلری "عمی" ویا "دایی" کیمی عایله تئریملری ایله سسلنمکده‌دیر. اؤته یاندان بۇ اؤیرتمنلر ائگه‌من دیل اوْلان پوْرتغالجایی دانیشان اؤیرتمنلره قیاسلا اؤیرنجلرین عایله‌لرییله داها سیخی باغلار قۇرابیلمکده‌دیر. آیریجا آنادیلی ته‌مه‌للی ایکی‌دیللی ائییتیم قیز اۇشاقلارینین پسیکوْلوْژیک دۇرۇملارینی دا اوْلۇملۇ یؤنده ائتگیلمکده‌دیر. بئله‌جه قیز اۇشاقلاری داها یاخشی اؤیرنه‌بیلمکده، اؤزگۆون و اؤزسایقی گلیشدیره‌بیلمکده، گلجکله ایلگیلی داها یۆکسک آماجلار بلیرله‌یه‌بیلمکده و بۆتۆن بۇنلار اوْخۇل باشاریسینی اوْلۇملۇ یؤنده ائتگیلمکده‌دیر. قیساجا اؤزه‌تلمک گره‌کیرسه، اؤیرنجینین اه‌ن یاخشی ایله‌تیشم قۇرابیلدییی دیل ویا دیللره دایاناراق گلیشدیریلن ائییتیم پروْقراملاری بۆتۆن اؤیرنجیلره، اؤزه‌للیکله ده قیز اۇشاقلارینا یارار ساغلاماقدادیر.
کاروْل بنسوْن- استوْکهوْلم بیلیم‌یۇردۇ اؤیرنمه و اؤیرتمن مرکزی، ایسوچ.
carol.benson@upc.su.se
آیریجا باخین:
 Girls, Educational Equity and Mother Tongue-based Teaching, by Carol Benson, UNESCO, Bangkok, 2005 www2.unescobkk.org/elib/publications/Girls_ Edu_Equity
تۆرکجه-فارسجا سؤزلۇک:
توْپلۇمسال(Toplumsal)= اجتماعی
ائگه‌من(Egémen)= حاکم‌
اوْخۇل(Oxul)= مدرسه
اؤیرنجی(Öyrənci)=دانشجو
دیشلامق(Dışlamaq)=طرد کردن، نادیده انگاشتن
اؤزه‌للیکله(Öz ellikl e)= به خصوص
سوْرۇملۇلۇق(Sorumluq)=مسئولیت
اؤیرتمن(Öyr etmən)= معلم
اوْلۇمسۇز(Olumsuz)= منفی
تۇتۇم(Tutum)=رفتار
ندن(Neden)= سبب، علت
یۆرۆتۆلمک(Yürütülmek)= به اجراء گذاشتن
دۆزئی(Düzéy)= سطح
ته‌مه‌ل(T emel)= اساس
ائییتیم(Eyitim)= آموزش
قابساییجی(Qabsayıcı)=جامع
ایزلم(İzlem)=استراتژی
اوْران(Oran)=مقیاس، میزان
یارار(Yarar)=فایده، آوانتاژ
آراشدیرما(Araşdırma)= تحقیق
اؤنملی(Önəmli)= مهم
اؤلچۆ(Ölçü)=میزان
قۇشقۇ(Quşqu)= شبهه
وئری(Véri)= اطلاعات
اینجه‌له‌مک(İncelemek)=بررسی کردن، تدقیق کردن
نیته‌لیک(Nitelik)= کیفیت
نئجه‌لیک(Nécelik)=کمیت
آچیقجا(Açıqca)= رسما
سوْنۇج(Sonuc)= نتیجه
اکینج(Ekinc)= فرهنگ
گۆونمک(Güvenmek)=اعتماد کردن
اۆیه(Üye)= عضو
ائش(Éş)=جفت
اسکی(Eski)= قدیمی
قوْنۇ(Qonu)= موضوع
دوْلایسیلا(Dolayısıyla)= بنابراین
ایله‌تیشیم(İlətişim)=ارتباط
سۆره‌ج(Sürec)= پروسه
اؤرنک(Örnek)= مثال
گلیشدیرمک(Gelişdirmek)=توسعه دادن، بسط دادن
چئوره(Çévre)=محیط
قاتقی(Qatqı)= مشارکت
سؤمۆرۆلمک(Sömürülmek)=به استثمار کشیدن
دیلسه‌ل(Dilsel)=زبانی
اؤزه‌للیک(Özellik)=خصوصیت
دئنتله‌مه(Dénetleme)=تفتیش
بیچیم(Biçim)= فرم، شکل
اوْلاسیلیق(Olasılıq)=محتمل
اوْلۇملۇ(Olumlu)= مثبت
یؤن(Yön)= جهت
اؤزگۆون(Özgüven)= اعتنماد به نفس
آماج(Amac)= هدف
باشاری(Başarı)=موفقیت